Giới thiệu cuốn sách “Thảo thơm quê nhà” của Nguyễn Bổng
GIỚI THIỆU CUỐN SÁCH “THẢO THƠM QUÊ NHÀ” CỦA NGUYỄN BỔNG
Bài 02
XOÀI MÚT
Cái tên mang máng gợi nhớ đến một chiến công hiển hách của quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy, đánh tan năm mươi ngàn quân Xiêm 1785 tại khúc sông Rạch Gầm - Xoài Mút thuộc tỉnh Mỹ Tho nay là Đồng Tháp.
Năm 1970 khi còn ở đoàn 86 Tây Sơn, đóng quân trên đất bạn tỉnh Mông Đôn Ki ri Cam pu Chia, tôi đã có 3 tháng liền ngồi trên lưng voi trong rừng để vận chuyển lương thực, thuốc men cho bộ đội.
Mùa mưa thối đất, ủng trời, cả ngày đêm không ngừng hạt. Mây đen mọng trên đầu, có cảm giác chỉ khẽ động, túi nước kia thủng sẽ dội ào ào như người cầm xô mà dội không mở được mắt. Mùi ngai ngái của nước, mùi nồng ôi của lá mục lẫn phảng phất hương phong lan chẳng làm tôi vui thú với lão trời già đáng ghét. Nước sông suối lồng lộn réo vang, ầm ầm, đục ngầu như máu sủi, mặc dù mùa khô nó còm cõi ngoằn ngoèo, đứt đoạn, loi roi đọng lại thành vụng lổn nhổn sỏi đá nổi chìm dồn lũ cá trốn vào hang hốc tranh nhau nước với thú rừng. Âm âm rừng, muỗi bọ bay rặm mặt, ve nhiều vô kể, vắt xanh nhảy tanh tách ngóc đầu như xơ mít, hở da thịt chỗ nào cũng bị chúng tấn công ngứa ran, nổi mụn đến cáu bẳn khó chịu, mất ăn mất ngủ. Máy bay OV10, L19 địch suốt ngày dai như voi đái, vo ve trên đầu trinh sát các khu rừng, những con đường mòn để đánh phá, biệt kích, thám báo rình rập tìm dấu vết trú quân của bộ đội gọi phi pháo con nhà giầu, hủy diệt không tiếc của bất cứ lúc nào bị nghi ngờ hoặc phát hiện.
Cơn sốt rét rung võng cách nhật chiều qua cho tôi biết hôm nay không có sốt. Sốt hay không sốt cũng chả có ai thay, vì trạm chỉ còn có ba đứa phải chia đi giao hàng ba tuyến khác nhau cách cả ngày đường rừng. Nếu bị sốt dọc đường thì cứ việc nghiến răng chịu trận, lấy võng ni lông và tăng cuốn ngồi co rúm, hai tay bó gối dựa vào hàng, quay cuồng, lắc lư trên bành voi mà run cầm cập, mà di chuyển lưng không rời khẩu A K, đã có người quản tượng đưa đến điểm giao hàng. Trong đầu ong ong như tiếng ve rít dài lộng óc, có lúc nghĩ, nếu cơn sốt kia dài hơn cuộc đời thì mình sẽ làm mồi cho lũ mối càng ở cánh rừng heo hút nào đó trên đất bạn! Những trận sốt rét rừng không phải lính chiến trường, thì cho dù có là nhà văn xịn cũng không tưởng tượng ra được. Trước cơn sốt nó đã báo trước bằng những cái ngáp sái quai hàm, chảy nước mắt, người ươn ươn, gai ốc nổi lên ngây ngấy, sống lưng như có một đường băng chạy qua và hắt hơi liên tục, nước mũi chảy ròng ròng, thèm uống nước nhưng ngửi mùi cơm là ói ra mật. Cái dùng mình rợn người và bắt đầu rét run từ trong ruột giật ra toàn thân, hai hàm răng cầm cập đánh đàn cho đến khi nghiến răng, cứng hàm chịu trận… Sau cơn sốt rét là sốt nóng bã người, nhìn đâu cũng hoa cà hoa cải, mồ hôi vã ra, mồm khô khát tận họng, ruột gan đau như vò, phổi phèo cuống họng hơi thở như có khói lửa phả ra, tay chân các khớp bủn rủn, rũ ra phải vịn cây mới ngồi vững. Cơn khát có thể tu một hơi hết khô toong nước, vẫn khát, vẫn ngọt, vẫn thèm…do hàng triệu hồng cầu đã bị cơn sốt lấy đi. Da bị sốt rét xanh như đít nhái, nổi rõ hơn những đường gân, còn xanh hơn chú giun xanh, sâu xanh màu lá ở rừng. Nhìn đôi mắt trắng rã, đôi môi thâm sì là biết ngay thâm niên sốt của lính. Sau cơn sốt, vài viên ký ninh vàng khè, chỉ nhìn và chạm mũi thôi đã muốn ói mửa vẫn phải nuốt, mồ hôi nhơ nhớp, thè lưỡi liếm da còn thấy đắng ngắt. Nếu sốt li bì vài ngày, may ra còn được tiêm một loại quy lin dầu của Tầu, do có dầu phải luộc lên tiêm vào mông đít, đau cả tuần phải chườm toong nước nóng ngày bốn năm lần, không may mũi kim tiêm vào trúng thần kinh thì teo cơ đồng nghĩa toi đời. Nhiều lính sốt li bì lên cơn ác tính chập tối, nửa đêm lịm đi chết cứng trên võng. Số khác, đa phần nằm sớt thối hai bả vai, hai mông đít đã trơ xương. Thân hình dặt dẹo, dúm dó, tóc và các lông mi, lông mày, lông chỗ kín đều rụng sạch. Vẫn phải sống và đánh giặc để tồn tại. Không đánh nó, nó giết mình, đằng nào cũng chết nên đánh giặc liều như lính sốt rét là thế, vì chả còn gì để mất. Không có người lính nào ở rừng mà không sốt rét, không sốt rét không phải lính Trường Sơn.
Món khoái khẩu nhất của bệnh sốt rét là của chua. Chả hiểu sao khi mất máu cơ thể lại thèm bổ sung chua đến nôn nao khổ sở như vậy. Me chua, bứa chua, xoài chua, trường chua… ở rừng chả thiếu, rau tầu bay, măng rừng..cũng là loại khoái khẩu nhưng theo các thầy thuốc, nó cũng là loại loại đồng lõa diệt hồng cầu và nhanh làm cho gan, nhất là hai lá nách sưng to. Sốt rét kéo dài dẫn đến sa lá nách độ một, hai, ba là hai tay có thể sờ thấy nó ngay ở ngang thắt lưng cưng cứng như đầu rắn, nếu ngã bị vỡ sẽ tử vong, nếu phẫu cắt bỏ nách, 80% được báo tử.
Cái lắc lư bành voi theo bước chân giật cục đã thật hơn, những túm lá chú voi vơ ăn dọc đường liên tiếp vụt, quăng xoành xoạch, phành phạch bên phải bên trái bành voi vừa giũ kiến vừa đuổi ruồi bọ làm tôi tỉnh hẳn. Cơn mưa cũng ngợt, một mảng rừng sáng ra, tiếng suối ầm ầm, ào ào càng lúc rõ hơn, tôi biết tôi đã qua cơn sốt hơn ba giờ, và tôi đã sống, có thể hai tiếng nữa sẽ giao được hàng trước khi trời tối. Cục cơm nguội mang theo từ tối qua ngấm nước mưa rã ra trong túi cơm lên mùi thiu chua như mẻ. Không sao, cái bụng đã quen, cũng chả nhiều nhặn gì, cơm chỉ bằng miệng bát sắt Trung Quốc nắm lại cho một ngày, lính gọi là; “bát B52” vì một bát gạo đầy bằng năm lạng hai. Chỉ việc thêm nước trong bình toong đổ vào hăng gô cho vài hạt muối, nhắm mắt húp, nhai nuốt, chả ra cơm chan, chả ra cháo, chẳng ra mẻ, thế là xong bữa, thế mà chả đau bụng bao giờ. Ăn để sống, chứ đâu sống để ăn. Bụng đói réo sôi lép vào xương sống, người như con mắm thoi thóp, thèm cơm hơn thèm sự sống, ngồi trên gạo, mắm kem, bột trứng, sữa… mà không dám tơ hào đụng đến. Có lúc đã không kìm chế, chép miệng, rút dao găm, định chọc tiết bao gạo, nấu một hăng gô cơm ăn cho đã thèm, đã cái bụng bị bỏ đói suốt từ đầu mùa mưa tới giờ, rồi muốn ra sao thì ra, nhưng không dám, vì nghĩ đến thương binh…
Bỗng khựng lại, con voi đứng huơ cao cái vòi hít hít quay một vòng tròn rồi hú một tiếng dài. Nó mệt chăng! Có mùi hổ gần! Hay đụng voi rừng! Không thấy nó gầm tiếp, không có cây đổ chắn lối! Mặc quản tượng người Cam pu Chia thúc vào mang tai nó, nó cũng lì trơ ra không nhúc nhích. Nó nhanh chóng rẽ khỏi đường mòn tạt ngang, lững thững bước những bước thật dài tự tin. Như hiểu được thói quen của nó, người quản tượng không thúc gậy nữa. Nó dừng lại. Lũ khỉ ào ào chuyền cây trên đầu, nhe răng khẹc khẹc chửi bới, con gõ kiến vẫn cồng cộc gõ mỏ thân cây bằng lăng, con sóc vằn đang dùng hai tay giữ quả gùi để gặm, mọi sự bình yên. Mũi mình có phản xạ thơm thơm và mùi ung ủng thối của quả rừng. Mình mở to mắt. Một cây xoài rừng, quả đã rụng dầy mặt đất, có quả đã ủng, đã thối có dòi bọ, nhiều quả mới trút do chim sóc ăn dở và chín mọng. Vị chua chua, ngòn ngọt, hăng hăng đặc chưng của xoài, lại là món bồi bổ khoái khẩu của voi. Nó chẳng vội vã, dùng vòi rất điêu luyện chấm những quả còn ngon như quả trứng gà ri rồi cuộn lên thả gọn vào mồm như ta bỏ viên kẹo trứng chim vào miệng vậy, lim dim vẫy hai cái tai như hai cái vỉ cói thưởng thức bữa tiệc rừng. Nó nuốt chửng tất cả những quả đưa vào cái mồm rộng ngoác thòm thèm chảy cả mấy dòng rãi và bọt mép. Bỗng nó gầm lên một tiếng như con tầu vào ga, vung cao cái vòi quất vào thân cây xoài, quả rụng như mưa rào. Quất tiếp, quất tiếp, và cuốn chặt, giật mạnh vào thân cây, những quả xoài tơi bời tơi tả như mưa trút xuống. Nó tiếp tục chấm xoài bỏ vào miệng cho cái bụng có thể chứa vài tạ cỏ nổi dần. Người quản tượng giúp nó nhặt vào chiếc bao tải chừng dăm chục cân buộc chặt miệng. Trước khi trở về đường cũ, nó dùng vòi cuốn bao xoài quăng xếp lên bành, coi đấy là bữa tối tráng miệng của nó. Mùi mồ hôi của nó hôi tởm lợm nếu bị mưa và chợt nắng lên. Nó hôi chả khác gì mồ hôi ngựa, nhưng con ngựa còn dễ tắm, còn nó chở hàng có khi cả tháng không khi nào trên lưng không thường trực vài ba tạ hàng hóa nên vừa khai, hôi, thum thủm mùi tanh, thối ối ái, nhồi nhội mùi xác chết và mùi thuốc lá rê cầm bơ phì phèo khét lẹt ( chụa thà lằm ) của quản tượng mà phải vài tháng tôi mới quen dần trên lưng nó…
Và tôi lần đầu tiên được nếm mùi xoài mút rừng từ bữa ấy. Tôi đã mút xoài một bụng đã thèm chả kém chú voi. Thấy tôi sốt lử, sốt lả bơ phờ, người quản tượng hốt hoảng bẻ đôi nắm cơm nếp bảo tôi: “ Lục thum công tóp hốp bai tờ nệp” Ông lớn bộ đội xơi cơm nếp . Tôi xua tay. “Lò o lò o, xăm pa ki” Tốt tốt, đoàn kết. Anh ta cũng xua tay lắc đầu, “Xi doan chờ rờn chờ rờn, cò run, công tóp ót tâu thơ ca, ngóp hơi bòong tê” Ăn xoài nhiều nhiều sốt rét, bộ đội không đi công tác được, chết đấy anh ơi! Tôi cười: “ Ót miên tê” Không sao đâu! Thật lòng khi vào mùa mưa đi công tác, tôi không lo biệt kích thám báo, lo nhất là không lấy được xoài về cho anh em đang sốt nặng nằm nhà nôn nao chờ xoài. Vo quả xoài cho mềm trong tay, khẽ đưa lên mũi, mùi hăng hăng chua chua đã gọi nước miếng tứa ra đầy vòm miệng, khẽ dùng răng cửa bấm nhẹ thủng vỏ rồi từ từ bóp, nún như đứa trẻ khát sữa vớ được bầu sữa mẹ. Bột chua ngọt, chất gây nghiện vào đến đâu mơ hồ như ta được truyền một thứ huyết thanh vào họng, vào lục phủ ngũ tạng làm ta tỉnh người ra. Ai cũng ước, giá ngày nào sau trận sốt cũng được ăn xoài như gái chửa con so ăn rở, mặc dù ai cũng biết chất chua đầy A xít độc này hủy diệt hồng cầu sẽ làm cơn sốt rét đến sớm hơn, kéo dài hơn, và cuộc đời ngắn lại. Qủa xoài rừng không to như xoài nhà, to nhất cũng chỉ bằng quả trứng gà con so, gà ri, hoặc quả bóng bàn kết thành chùm rất sai, khi chín nhũn không đổi mầu mà vẫn xanh vỏ, đặc biệt vỏ rất dai. Sở dĩ gọi xoài mút vì nó ít thịt hột to, nhiều xơ, còn xanh chua loét, chua nhăn nhở, chỉ cho vào nấu chua chứ ăn sống thì vừa hăng đắng, vừa chát đóng lấy họng khó nuốt. Qủa ngon nhất là khi chín, vừa chua dịu vừa ngọt nhẹ, có bột và rất nhiều xơ, cho vào miệng, tay vừa nắn, miệng vừa móp má nún mút hết bột, tê tê đầu lưỡi và mơ hồ thoảng vị ngưa ngứa, khi trơ hột và xơ mới vất vỏ tựa như ăn vú sữa chín vậy. Cho vài quả vào nấu chua với cua, ốc, cá suối, với ruốc bông rồi dằm ra sẽ cho nồi canh vị ngọt, chua dịu chan cơm hoặc sì xụp húp nóng thật khoái khẩu. Từ đấy lính ta gọi luôn là xoài mút.
Xoài mút, chim tha ăn để hạt hoặc trôi hạt đâu mọc đấy góp vào cái hùng vĩ của rừng không biên giới. Vừa là món ăn chính thú vị của vượn, khỉ, dọc, chim, sóc …trên cây, thú rừng như lợn, lửng, cầy hương, nhím, dũi, gấu, voi… mặt đất vừa là thực phẩm tại chỗ tựa như rừng ưu ái ban tặng hậu cần tự cung, tự cấp cho bộ đội Trường Sơn trải dài suốt dải rừng Đông Dương một thời đánh giặc. Xoài mút còn là thứ quả có chất gây nghiện, vừa là bạn đồng hành, vừa là kẻ gắn bó với những cơn sốt rét rừng mà 100% lính ta đã trải nghiệm, nó càng ám ảnh hơn câu thơ của lính: Một thời cháy đỏ đạn bom, nửa cơn sốt rét dài hơn cuộc đời, hoặc câu thơ Tố Hữu khắc họa; Trường Sơn đông nắng tây mưa, ai chưa tới đó như chưa rõ mình.
Hải Tây, hè 1980
Nguyễn Bổng
Hội viên Hội VHNT TS tại Nam Định
(Mời bạn đọc đón xem bài tiếp theo)