Giới thiệu bài 3: “Vối quê” trong cuốn sách “Thảo thơm quê nhà” của Hội viên Hội VHNT Trường Sơn - Nguyễn Bổng
Giới thiệu bài 3: “Vối quê” trong cuốn sách “Thảo thơm quê nhà” của Hội viên Hội VHNT Trường Sơn - Nguyễn Bổng
GIỚI THIỆU CUỐN SÁCH “THẢO THƠM QUÊ NHÀ” CỦA NGUYỄN BỔNG
Bài 03
VỐI QUÊ
Nhiều cụ già quê tôi thượng thọ ngoại tuổi chín mươi mà hai hàng răng vẫn còn chằn chặn nguyên vẹn, có cụ còn cắn vỡ hạt đào, nhai xương gà rau ráu. Tục ăn trầu, uống nước vối từ xa xưa đã giúp cho các cụ vững lợi, chắc răng, ít bị lung lay, sâu rụng. Mỗi lần cạn bát nước vối đặc sánh như thuốc sắc trong rành tích, ông nội tôi lại lim dim mắt rồi đờ đẫn ra tận hưởng cái đăng đắng, ngòn ngọt, hăng hăng thả hồn vào khói trắng lơ lửng trên trần nhà. Ở trên đời này, chất gây nghiện rẻ tiền nhất, dễ sản xuất chế biến nhất, khó bỏ nhất, nhưng tuyệt vời nhất với cụ, đó là nước vối, thuốc lào.
Họ nhà vối có nhiều loại. Vùng nhiệt đới thì khắp Bắc, Trung, Nam chỗ đứng nào vối cũng nhập khẩu nhận quê. Trên rừng có phay, châm, ở đồng bằng có vối roi, vối ổi, còn gọi là vối nếp vối tẻ. Vối được trồng ven sông, bờ ao, góc vườn lấy bóng mát, giữ bờ và lấy vỏ, lá, nụ, hoa, quả nấu nước uống, chữa bệnh thông thường. Thân vối già còn dùng làm vật liệu như cột nhà, bẩy, xà vồ, đóng gường, làm cối giã gạo, làm chạn.. không bị mối mọt vì thân có dầu đắng chát.
Tuổi thơ chúng tôi đầy ắp kỷ niệm với cây vối quê hiền lành, thơm thảo. Mùa đông cái rét tái tê tím cây, sương muối như ướp, như tưới làm lá chuyển dần sang màu đỏ rồi trút sạch theo từng cơn gió bấc hú dài. Những cánh tay trần khẳng khiu, chơi vơi, run rẩy, da xù xì rồi cũng qua nhanh. Những tia chớp xanh lét, lằng nhằng như chữ ký trên nền mây lạ, quẳng sấm sét vung vãi khắp nơi cùng những hạt mưa rào đầy đạm ni tơ làm da vối nứt ra. Các mắt vối như bừng tỉnh, cùng một lúc tua tủa nhú, nõn nà xanh chỉ sau mấy đêm mưa tắm gội. Rồi lá xòa ra, lợp nhanh khoảng trống, chim chóc lại về rung nhạc, bóng trùm che chở cho các chùm đầu lấm tấm mọc ra vô vàn mắt tôm, mắt tép, đó là nụ vối. Hoa vối nở mãn khai có những sợi trắng mềm, li ti, hương thơm dìu dịu, ngòn ngọt, như xa như gần, quyến rũ chim sâu lích tích, lũ ong bướm vo ve về dự tiệc. Những con quýt chè mầu đất mốc, con xén tóc đen chũi lấm chấm sao trắng, râu dài vút cong như ăng ten, con cánh cam áo xanh cánh chả, óng ánh chúi mũi vào những chùm hoa cũng hút hồn chúng tôi leo trèo tóm cổ. Chùm vối vô tư lớn dần, thản nhiên chín đỏ rồi tím sẫm như giọt mực tím cũng là lúc môi răng lũ học trò chúng tôi xám xịt do nghiền cái vị chua ngọt, chát hăng quyến rũ, đi ngủ rồi tay còn nắm túi vối tròn căng. Thế hệ chúng tôi có mấy đứa thoát cảnh ăn khoai, chóc nhiều hơn cơm, đầu nở đầy mụn nhọt tanh tưởi, phải cạo trọc, bôi phẩm xanh lè, mẹ phải bưng miếng vải để tránh lũ ruồi nhặng ầu ầu bậu vào đẻ trứng. Những nắm lá vối tươi được mẹ đun đặc sánh đem gội đầu, rửa mụn. Cứ như phép lạ. Cái vị chát quánh, đăng đắng, hăng hăng chứa đầy chất ta lanh và kháng sinh tự nhiên đã tẩy rửa sạch mùi hôi tanh, lại ngăn ngừa vi khuẩn xâm nhập, làm vết thương mau khô, da non lan ra lấp dần lành lại, chỉ dăm ba lần gội. Nếu không có nước vối, chắc bây giờ đầu chúng tôi sẹo chồng lên sẹo, chả biết có còn chỗ nào mọc nổi tóc! Hồi ấy, búng cơm mẹ nhai mớm đến miếng cuối cùng, bao giờ cũng được tráng miệng bằng ngụm nước vối. Đứa nào ươn người dùng lưỡi đẩy ra lập tức còn bị mẹ bịt mũi, tức thở, đến khi nào nuốt đánh oét một phát mới coi là được. Có lẽ nước ao đánh phèn nấu vối và sữa mẹ đã ngấm vào máu thịt, nên khi lớn lên xa quê, uống đủ mọi thứ chè, thảo dược, nhưng tật nói ngọng và mùi nước vối vẫn hiện hữu chả sao bỏ được. Thế hệ ăn cơm mớm uống nước vối ấy, nhiều người đã thành kỹ sư, bác sỹ, tướng lĩnh. Nhưng khi về quê chả ai đổi giọng, vẫn quen uống nước vối quây quần, dân dã.
Nước vối như một loại thảo dược thơm thảo, mát lành, giầu kháng sinh, dễ nấu, lâu ôi thiu, dễ tiêu, lợi tiểu, khích thích tiêu hóa, chống vi khuẩn sâu răng, phòng được bệnh đường ruột, khử a xít u rich chữa gút, trĩ, sỏi mật, tiểu đường đang lan nhanh và trẻ hóa khi đời sống quá dư thừa thực phẩm cao đạm. Nước vối còn cho ta vào sâu giấc ngủ, thích ứng nhiều cơ địa nên được dùng quanh năm. Nụ vối quê tôi cũng đã hội nhập với bè bạn quốc tế qua con đường xuất khẩu, khảng định thêm vị thế nông nghiệp, nông thôn, nông dân trên con đường hội nhập và đổi mới nhưng chẳng quên bản sắc, cội nguồn. Sẻ một nhúm nụ vối, hãm trong rành tích ủ lại, ta sẽ có nước vối uống cả ngày, qua đêm đến tận hôm sau vẫn thơm ngon. Những cụ già quê tôi còn giữ được cái ấm đất dầy dặn như giữ của quý. Vối được hầm kỹ trong ấm còn âm xuống tro nóng, nước rót ra bát đặc như thuốc sắc, ực một hơi giữa trưa hè thì cái nắng ngoài kia chừng như dịu lại. Mùa đông ngụm vối nóng sẽ làm ấm bụng, cái thần, cái thái phấn chấn hẳn lên. Người nghiện thuốc lào, chiêu một ngụm vối đặc, rít cố một điếu, khẽ nhắm mắt ngửa cổ, từ từ nhả khói sẽ nâng người nghiện lên khỏi cõi tục, bồng bềnh nhẹ tênh nơi bồng lai tiên cảnh.
Ngày tết, bao nhiêu đặc sản, ăn uống bão hòa tất cả, khách đến nhà được mời trà, thường chỉ nâng lên hạ xuống lấy phép nhưng không cạn. Chỉ khi có nước nụ vối mời mới vui vẻ làm vài chén lấy may, đôi khi còn với lấy rành tích tự ra vài chén nữa cho vui bụng và tiêu tán hết cả kho của ngon vật lạ ngày tết tích vào. Vị ngọt rất riêng ngấm vào chân răng, cổ họng rồi lan sâu, lan sâu vào mãi. Và bất ngờ ợ nhẹ, xông lên mũi, khi ấy chất lượng, tay nghề của chủ mới chính thức được thẩm định, nghiệm thu để khà nhẹ lên thành tiếng.
Thời mở cửa tràn ngập đồ uống, rồi những người sành điệu sớm nhận ra:
Gỏi cá thuốc lá bỏ dần
Rượu Tây bia cóng lấn sân mời chào
Lại về nước vối thuốc lào
Rượu quê nút chuối nâng cao hồn người
Tôi tin, những gì đất lề, quê thói ông cha đã khắt khe tinh lọc, bồi đắp thành tập quán, bản sắc ngấm vào máu thịt sẽ mãi trường tồn. Nếu phải xa nó, ta sẽ thấy suốt đời là con nợ của quê hương.
Hải Tây, tháng 11 năm 2015
Nguyễn Bổng
Hội viên Hội VHNT TS tại Nam Định
(Mời bạn đọc đón xem bài tiếp theo)