Nguyễn Viết Lợi với Bút ký " Thăm thẳm Trường Sơn" - Dương Xuân Hồng

Ngày đăng: 04:01 17/10/2026 Lượt xem: 87
NGUYỄN VIẾT LỢI VỚI BÚT KÝ “THĂM THẲM TRƯỜNG SƠN”
                                                                                                                           Dương Xuân Hồng
                                                                                                      (Ban LLPB Hội LHVH Nghệ thuật tỉnh Nghệ An)

 
     Sống gần anh Nguyễn Viết Lợi, càng ngày càng phát hiện ra sự vươn lên trong sáng tác nghệ thuật của anh. Từ người lính Trường Son về, làm công tác bảo vệ cho cơ quan Báo Nghệ An, được tiếp xúc nhiều với các nhà báo và bạn đọc, thế rồi, anh tập sáng tác. Anh có rất nhiều bài đăng báo, tạp chí ở Trung ương, địa phương, đã tham gia  các cuộc thi và có 9 giải thưởng.
      Anh đã có  6 quyển sách xuất bản: Lục bát làng (Thơ); Lục bát làng (Thơ- tập 2); Giá có ba điều ước (Thơ Thiếu nhi); Thăm thẳm Trường Sơn (Bút ký); Chiều nghiêng bóng mẹ (Thơ).
     Nói về văn xuôi, Nguyễn Viết Lợi có tập Bút ký  Thăm thẳm Trường Sơn - NXB Nghệ An, 2020. Tập sách có 183 trang, ngoài thay lời nói đầu thì có 29 bài viết..
   Các bài viết có thể gom thành ba nhóm chủ đề:
   - Nhóm thứ nhất, các bài viết của tác giả về những gương mặt thơ xứ Nghệ: Dương Huy, Văn Hiền, Yến Thanh, Nguyễn Văn Hùng, Lăng Hồng Quang, Minh Thông, Lê Lân… và cả Câu lạc bộ thơ của Nghĩa Đồng – San Sẻ.
   - Nhóm thứ hai, là các bài viết về những kỷ niệm của những năm tháng trên đường Trường Sơn- Hồ Chí Minh: Rau rừng binh trạm, Phía sau chiến tuyến, Kỷ vật, Điểm khởi đầu của con đường mòn huyền thoại, Địch hậu.…
   - Nhóm thứ ba là các bài tùy bút, ghi chép về cuộc sống nóng hổi  của đời sống miền tây Nghệ An, những gương sáng trên các lĩnh vực: Keng Đu- Cổng trời hai phía, Ngược Ngàn, Oanh “Cay thóc”; Cá kho làng Vũ Đại, nồi đất Trù Sơn một góc nhìn khác; Quạt mo lặng gió, Nét đẹp Làng nghề và những người giữ lửa.
  Keng Đu- Cổng trời hai phía ghi lại những hoạt động của đoàn công tác cứu trợ “tết vì người nghèo” của Hội Chữ thập đỏ tỉnh  Nghệ An tại xã Keng Đu. Bài viết  đã ghi lại quá trình di chuyển của đoàn, tìm hiểu về địa danh: “Địa bàn cư trú dân tộc  Khơ Mú ở vùng Tây, Tây Bắc Nghệ An. Tín ngưỡng đa thần, “Huyền thoại quả bầu” mang ý nghĩa sinh ra loài người, trong đó có dân tộc Khơ Mú”. Tên xã Keng Đu được lấy từ tên thác nước và gỗ rừng vùng này. Tiếng Khơ Mú: Keng là thác. Đu là đinh hương.
   Keng Đu- Cổng trời từ hai phía đã giới thiệu được hai thông tin quan trọng: Địa bàn xã Keng Đu với diện tích gần 9.000 ha rừng tự nhiên, có trên bốn ngàn nhân khẩu, đa phần người dân tộc Mông, Khơ Mú, Tày Hạy…, có  25 km đường biên tiếp giáp với nước bạn Lào. Thông tin thứ hai là chân dung của anh Lò Pò Khoa- chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Keng Đu, một người từng là lính công binh Trường Sơn, nay về địa phương hoạt động xã hội, góp phần xây dựng quê hương. Bản thân anh cùng Hội Cựu chiến binh xã đã phối hợp vơí đồn Biên phòng kết nối đến với vùng khó khăn nhất -  Cổng trời Hồi Ling, nơi chưa có đường đi, toàn là lối mòn, đường tiểu mạch, chưa có đường xe đi …để tuyên truyền, tham gia bảo vệ biên giới, xóa bỏ cây anh túc, chống xê dịch định cư trái phép…từ một xã có 90% hộ nghèo,  đã kéo xuống còn trên dưới 50%. Ở đâu có dấu chân Hội Cựu chiến binh xã thì ở đấy cuộc sống của bản làng đã thay đổi: Các bản Kẹo Son, Huồi Phuôn, Huồi Lê, nạn tảo hôn đã giảm hẳn. Đọc truyện, chúng ta hình dung được một xã miền tây xứ Nghệ, trên núi cao vẫn có bản làng sinh sống. Keng Đu là xã tiếp giáp với Lào, quanh năm mây phủ khiến núi bạc trắng đầu. Xã nằm lọt thỏm ở giữa, dưới chân núi, sông Nậm Mộ. Bên kia biên giơí là cổng trời Huổi Ling. Cuộc sống nhờ vào nương rẫy  và hái lượm.
  Truyện Oanh “cay thóc” đã xây dựng được một gương sáng điển hình, chị Nguyễn Thị Kim Oanh - Phó Ban Tuyên truyền của Hội Chữ thập đỏ tỉnh Nghệ An. Một người đã được khen ngợi là giỏi, giỏi nhất cơ quan, trong năm chị đã vận động quỹ nhân đạo cao nhất, vượt chỉ tiêu, hơn 500 triệu/ trên 30 triệu đồng kế hoạch giao. Vượt qua hoàn cảnh khó khăn của gia đình, chị Nguyễn Thị Kim Oanh đã hăng hái, nhiệt tình tham gia hầu hết mọi cuộc vận động của  cơ quan Hội Chữ thập đỏ tỉnh,  từ dự án hỗ trợ lợn giống cho các gia đình khó khăn,  tham gia Câu lạc bộ “Nồi cháo yêu thương Thành Vinh” do Oanh lập những chuyến đi lên các xã miền tây Nghệ An trong kế hoạch “Tết vì người nghèo”. Những ngày bão lụt, những đêm mưa rừng  đi cứu trợ ở miền Tây xa xôi, thân gái dặm trường nhưng Kim Oanh và chị em cơ quan Hội  Chữ thập đỏ tỉnh đã vượt qua, hoàn thành công việc. Cô Kim Oanh “Bé hạt tiêu” mà Nguyễn Viết Lợi gọi là “Cay thóc” (quả cay bé giống hạt thóc”). Bé người nhưng những việc làm, gương sáng của chị thì lớn lao vô cùng.
  Tản văn  Cá kho làng Vũ Đại, nồi đất Trù Sơn một góc nhìn khác viết câu chuyện về ông Trần Bá Luận, chủ nhân của lò cá kho nổi tiếng xứ Bắc ở làng Vũ Đại (Làng Đại Hoàng, xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân tỉnh Nam Hà cũ). Làng nghề đỏ lửa suốt ngày đêm  kho rim những mẻ cá để tung ra các thị trường trong và ngoài nước.  Đóng góp vào thành công của làng nghề cá kho đó là làng nồi đất ở Trù Sơn- Đô Lương (cũ), Nghệ An mà tiêu biểu là ông Nguyễn Hữu Tạo. Làng nghề nồi bù đất Trù Sơn đã sống nhờ làng cá kho ở làng Vũ Đại. Hai tỉnh khác nhau đã kết nối. Ông chủ làng cá kho ở làng Vũ Đại khi nói về làng nồi bù Trù Sơn: “Chất đất ở Nghệ An óng mịn, đậm đà, sản phẩm đẹp, chịu được tui rèn trong lửa nóng. Lấy tay gõ vào niêu nghe long cong là thứ nồi chịu thương chịu khó, chịu được sức nóng của cái nghề quê dân dã này”.
   Nét đẹp làng nghề và những người giữ lửa lại viết về làng nghề xôi sáng Hưng Bình,  từ những xã viên trong hợp tác xã dịch vụ ăn uống, họ đã chuyển đổi, hình thành một phương thức kinh doanh mới, bán xôi dạo từ thượng Cầu Rầm đến hạ Bến Thủy, đến những địa điểm quen thuộc, cố định ở đầu vườn hoa Vòi Phun, cạnh hồ Tây Sâm hoặc ở cổng Chợ Vinh, ga Vinh, chợ Hưng Bình…
   Bút ký, tản văn của Nguyễn Viết Lợi viết về những câu chuyện nhỏ, những con người bình thường diễn ra xung quanh mình, liên quan đến mình nhưng có ý nghĩa lớn, gợi ra những góc nhìn mới mẻ, đời sống xã hội thay đổi, đi lên, hiện đại hóa thì con người cũng năng động tìm chọn con đường làm ăn mới. Làng nồi đất Trù Son, Đô Lương không mất đi, trái lại còn được quảng bá khắp thế giới nhờ làng cá kho Vũ Đại. Hàng xôi sáng vẫn tồn tại với những phương thức kinh doanh mới.
  Bút ký Ngược ngàn viết về những đổi thay ở quê hương cách mạng  Mường Quạ, Môn Sơn- Lục Dạ.  Cùng với những cảnh đẹp của núi rừng, “rừng rú xanh như ngọc”, những rừng mét, keo, rừng tràm…xen lẫn rừng nguyên sinh của vùng đệm vườn Quốc gia Pù Mát; những địa danh như đèo Pù Ông cao vút, mây bồng bềnh trôi, là cánh đồng lúa nước Mường Quạ, những đồi cam, chuối. Có được thành công đó một phần là nhờ chính sách của nhà nước thông qua các Quyết định 134, 135/CP, phần khác là sự vào cuộc, cầm tay chỉ việc từ A đến Z của bộ đội đồn biên phòng Môn Sơn. Các anh chỉ đạo dân phát rẫy, dọn sim, mua, làm đất, dựng rào bằng cột bê tông cốt thép, rải dây thép gai để ngăn trâu bò thả rông. Vì thế cam ở đây đã xanh tốt, trĩu quả. Bộ đội cũng tìm hướng tiêu thụ sản phẩm cam. Bộ đội cũng giúp dân làm nhà ở, làm rừng, làm nương, tiếp nhận tài trợ  của các cơ quan, đơn vị, các tổ chức, các nhà hảo tâm, mọi thứ quà tặng  đều đến tay nhân dân. Riêng tiền mặt thì được quy đổi thành lợn, nghé mua từ Đô Lương, tránh đưa tiền mặt  vì các hộ dân sẽ uống rượu hết. Bộ đội giúp dân quy hoạch thành rừng trồng cây ăn quả rồi giao cho các gia đình quản lý, chăm sóc, thu hoạch.
   Có thể nói, Nguyễn Viết Lợi có những bài viết về miền Tây xứ Nghệ khá chân thực. Từ những kinh nghiệm, ký ức về những năm tháng ở Trường Son, anh đã giới thiệu khá đầy đủ về đường mòn Hồ Chí Minh, con đường mòn huyền thoại.
   Viết về miền Tây Nghệ An, những trang viết của anh đã giúp người đọc cảm nhận được khá đầy đủ về một số địa danh cụ thể. Anh nghe, anh giới thiệu lại về những đặc điểm của thiên nhiên, con người nơi đây. Thông qua câu chuyện, anh giới thiệu những nhân vật điển hình như đồng chí Tuấn- Đội trưởng dân vận đồn Môn Sơn; anh Lò Pò Khoa- Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Keng Đu; chị Nguyễn Thị Kim Oanh ở Hội Chữ thập đỏ Nghệ An; ông Trần Bá Luận - chủ lò cá kho ở làng Vũ Đại (Thanh Hóa), ông Nguyễn Hữu Tạo – chủ lò nung nồi đất ở Đô Lương (Nghệ An).
   Những trang viết miêu tả cảnh thiên nhiên, mây trời, sông nước, núi rừng ở miền tây xứ Nghệ cũng rất hấp dẫn. Nguyễn Viết Lợi  thông qua những chuyến đi với các đoàn lên miền tây  đã tìm đến mọi nguồn gốc, cội nguồn của tên gọi một số địa danh, tên sông, núi, phong tục, tập quán của đồng bào như tín ngưỡng đa thần, “Huyền thoại quả bầu; tên Keng Đu được lâý từ tên thác nước  và gỗ rừng vùng này, tiếng Khơ Mú, Keng là thác, Đu là đinh hương…|
  Trong thay lời nói đầu, tác giả viết: “Ta gom nhặt những tháng năm để kết thành hoài niệm”. Thăm thẳm Trường Sơn không làm ta ngợp, mà ngược lại, giúp ta hình dung ra những năm tháng ở đường Trường Sơn, đường mòn Hồ Chí Minh đầy khó khăn, gian khổ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ; giúp ta hiểu được những  đổi thay của các bản làng, bà con người Mông, Thái, Khơ Mú…ở địa bàn miền Tây xứ Nghệ.
  Bút ký, tản văn của Nguyễn Viết Lợi viết về những địa danh, con người thực, có danh xưng. Vì thế, những trang viết của anh đã đóng góp một góc riêng cho văn xuôi Nghệ An trong giai đoạn từ sau năm 2020 lại nay.
 
                                                                                                                                                  Tháng 7 năm 2026

                                Dương Xuân Hồng
  Ban LLPB Hội LHVH Nghệ thuật tỉnh Nghệ An
tin tức liên quan