Dòng sông quê - Tản văn: Bùi Văn Hoàng

Ngày đăng: 10:04 18/11/2026 Lượt xem: 14
DÒNG SÔNG QUÊ
                                                                                                      Tản văn
 
         Có những dòng sông không chảy ra biển lớn với những con tàu rẽ sóng trùng khơi, cũng chẳng mang trên mình những cây cầu kỳ vĩ đi vào sử sách. Nó chỉ lặng lẽ uốn mình qua những xóm làng bình dị, chở nặng phù sa, chở cả tuổi thơ của biết bao thế hệ rồi âm thầm hòa vào một dòng chảy khác lớn hơn. Với tôi, con sông ấy mang tên Chiếu Bạch. Nhiều người ở xa nghe tên sông hẳn sẽ thấy lạ, nhưng với những đứa con sinh ra từ mảnh đất Hà Trung xưa, hai tiếng "Chiếu Bạch" cất lên là cả một bầu trời ký ức ùa về, mát rượi và rưng rưng.
         Khởi nguồn từ vùng đất Hà 
Lâm, con sông nhỏ bắt đầu cuộc hành trình nhẫn nại của mình. Nó len lỏi qua Hà,Phong, trườn mình qua Hà Ninh, dịu dàng ôm lấy một nửa mảnh đất Hà Bình, Hà Yên rồi mới chịu dừng bước, nhập vào dòng sông Hoạt mênh mang tại ngã ba Cầu Cừ. Những cái tên xã ấy giờ đây có nơi đã sáp nhập, đổi thay theo nhịp bước của thời gian và những quy hoạch mới, nhưng trong tâm thức của lớp người 6x, 7x, 8x.., hành trình của sông Chiếu Bạch vẫn gắn liền với từng địa danh thân thuộc ấy, như một sợi chỉ khâu nối những miền quê.
         Tôi lớn lên bên bờ Chiếu Bạch vào 
những năm tháng đất nước còn nhiều gian khó. Nhớ về những năm sáu mươi, bảy mươi của thế kỷ trước, khi khái niệm nước máy hay giếng khoan còn là điều gì đó xa xỉ, dòng Chiếu Bạch chính là bầu sữa ngọt lành nuôi sống cả một dải làng quê ven sông.
         Hồi ấy, sông rộng và sâu lắm. Nước sông trong vắt đến độ đứng trên bờ 
vào những trưa nắng gắt, ta có thể nhìn thấu tận đáy với những viên sỏi cuội nhẵn thín, những đám rong đuôi chó xanh rì đung đưa theo dòng chảy và từng đàn cá nhỏ bơi lội tung tăng. Hàng ngày trên đoạn sông chảy qua làng Bố con ông Cố Quê và ông cố Hồng thường xuyên ngôi trên thuyền nan nhỏ kéo vó bắt cá.
         Mỗi buổi sớm mai, khi sương mù còn giăng mắc như dải lụa mỏng trên mặt nước, bến sông đã rộn rã tiếng người. Các bà, các mẹ gánh những đôi thùng gỗ, thùng tôn ra sông gánh nước, Giếng nước ngay bên dòng sông tiếng đòn gánh kẽo kẹt, tiếng gàu múc nước khua lõm bõm hòa cùng tiếng trò chuyện râm ran làm bừng tỉnh cả một góc làng. Nước giếng bên sông Chiếu Bạch ngày ấy ngọt và mát lạ lùng. Đổ vào chiếc chum sành đặt nơi góc bếp, đánh thêm một chút phèn chua cho lắng cặn, thứ nước ấy dùng để nấu cơm thì hạt gạo dẻo thơm, dùng để pha chè xanh thì nước xanh ngắt, chát dịu nơi đầu lưỡi rồi ngọt hậu mãi trong cổ họng.
         Con sông không chỉ cho nước ăn, nước uống mà còn là nơi gột rửa bao nhọc nhằn của người nông dân sau những buổi "bán mặt cho đất, bán lưng cho trời". Chiều muộn, trâu bò lững thững lội xuống bến đằm mình, còn người thì tranh thủ tắm giặt, tiếng đập quần áo xuống phiến đá bên bờ vang lên bình bịch, đều đặn như nhịp thở của làng. Nhưng với lũ trẻ con chúng tôi thuở ấy, sông Chiếu Bạch không chỉ là nguồn nước sinh hoạt, nó là cả một thế giới diệu kỳ, là sân chơi bất tận mà chẳng thứ đồ chơi đắt tiền nào ngày nay có thể sánh được.
        Những trưa hè 
tháng Năm, tháng Sáu, khi tiếng ve râm ran trên những rặng tre già dọc bờ sông cũng là lúc lũ trẻ trốn ngủ trưa, rủ nhau ùa ra bến. Mặt sông phẳng lặng bỗng chốc dậy sóng bởi những cú nhảy ùm đầy phấn khích. Đứa bơi sải, đứa bơi chó, đứa ngửa mặt lên trời thả trôi theo dòng nước, mặc cho nắng chiếu rát mặt, mặc cho tiếng gọi tìm con của mẹ vang lên từ đầu ngõ.
         Chúng tôi thi nhau lặn ngụp, mò cua 
bắt ốc dưới những hốc đất ven bờ, hay bày trò té nước cho đến khi mắt đứa nào đứa nấy đỏ hoe, môi tím tái mới chịu leo lên bờ, run cầm cập nhưng miệng vẫn cười toe toét. Có những buổi chiều lộng gió, cả bọn lại kéo nhau ra bãi bồi ven sông thả diều. Những cánh diều làm bằng giấy vở học trò, phết nhựa hồng xiêm, mang theo bao ước mơ non nớt bay vút lên nền trời xanh thẳm.
          Sông Chiếu Bạch 
lặng lẽ soi bóng những cánh diều ấy, soi bóng cả những gương mặt lấm lem bùn đất nhưng rạng rỡ niềm vui. Rồi những đêm trăng sáng vằng vặc, mặt sông như được dát một lớp bạc lấp lánh. Lũ trẻ ngồi túm tụm quanh bờ giếng bên sông, nghe các cụ già kể chuyện đời xưa, chuyện về cái tên Chiếu Bạch, về những ngày làng quê đánh giặc, tiếng sóng vỗ nhè nhẹ vào mạn thuyền nan như đệm nhạc cho những câu chuyện cổ tích kéo dài bất tận.
           Con sông cứ thế chảy, chứng kiến biết bao thế hệ lớn lên, trưởng thành rồi rời làng đi xa. Những người lính trẻ năm xưa trước khi lên đường ra trận cũng từng ra bến sông này vốc một ngụm nước rửa mặt, mang theo hơi mát quê hương vào nơi khói lửa. Những cô gái làng đi lấy chồng xa, bước qua cây cầu bắc ngang sông mà ngoái lại nhìn dòng nước chảy, lòng nặng trĩu nỗi niềm lưu luyến.
          Dòng Chiếu 
Bạch như một người bạn tri kỷ, lặng lẽ lắng nghe, lặng lẽ sẻ chia mọi vui buồn, sướng khổ của người dân từ Hà Lâm xuống tận Cầu Cứ. Thế rồi, thời gian trôi đi như nước chảy qua cầu, chẳng bao giờ quay trở lại. Đất nước đổi mới, làng quê cũng khoác lên mình tấm áo mới khang trang và hiện đại hơn. Những con đường đất lầy lội ngày xưa được thay bằng đường bê tông phẳng lì. Nhà bê tông mọc lên san sát, chen chúc nhau dọc hai bên bờ sông. Cuộc sống người dân khấm khá lên, nước máy về tận ngõ, người ta chẳng còn phải gánh từng đôi thùng ra sông mỗi sáng như thuở nào. Sự đổi thay ấy là quy luật tất yếu của sự phát triển, đáng mừng nhưng cũng mang theo biết bao xót xa khi nhìn lại dòng Chiếu Bạch hôm nay.
        Trở về thăm quê sau nhiều năm xa cách, đứng bên bờ sông xưa, lòng tôi 
bỗng chùng xuống bởi một nỗi hụt hẫng khó gọi tên. Dòng sông của tuổi thơ tôi giờ đây sao mà nhỏ bé và tiều tụy đến thế. Lòng sông bị thu hẹp lại đáng kể bởi sự lấn chiếm của những công trình, những bức tường rào xây sát mép nước. Dòng chảy không còn thông thoáng, hiền hòa như xưa mà trở nên tù đọng, bị bóp nghẹt bởi rác thải sinh hoạt và bèo tây mọc kín mặt nước ở nhiều đoạn. Màu nước trong xanh nhìn thấu đáy ngày nào giờ đã chuyển sang màu đục ngầu, có chỗ đen sẫm và bốc lên mùi hôi hám mỗi khi nắng gắt. Những bến nước rộn rã tiếng cười nói năm xưa nay vắng lặng, cỏ dại mọc um tùm, phiến đá giặt đồ cũng đã bị vùi lấp dưới lớp bùn đất và gạch vụn.
          Nhìn dòng sông oằn mình gánh chịu sự vô tình của con người, tôi chợt thấy nhói lòng. Có lẽ, khi người ta không còn phụ thuộc vào con sông để lấy từng gàu nước ăn, người ta cũng dần quên đi cái ơn của dòng nước đã nuôi sống cha ông mình qua bao thế kỷ. Con sông từng là mạch nguồn sự sống, từng là nơi lưu giữ linh hồn của làng quê, nay lại bị đối xử như một cái rãnh thoát nước khổng lồ, hứng chịu mọi thứ bỏ đi của cuộc sống hiện đại.             Đứng lặng hồi lâu nơi ngã ba Cầu Cứ, nhìn dòng nước Chiếu Bạch lờ đờ nhập vào sông Hoạt, tôi thầm nghĩ: Phải chăng ký ức chỉ đẹp khi nó nằm yên trong quá khứ? Không hẳn vậy. Ký ức chỉ thực sự sống động và trọn vẹn khi những dấu tích của nó ở hiện tại vẫn được trân trọng và nâng niu. Dòng sông có thể không còn giữ vai trò cung cấp nước sinh hoạt như những năm sáu mươi, bảy mươi nữa, nhưng nó vẫn là một phần máu thịt, là chứng nhân lịch sử, là vẻ đẹp văn hóa của cả một vùng đất từ Hà Lâm, Hà Phong, Hà Ninh, Hà Bình đến Hà Yên.             Tôi ước sao một ngày nào đó, người dân quê mình sẽ cùng nhau đánh thức dòng Chiếu Bạch. Không cần những gì quá lớn lao, chỉ cần mỗi nhà bớt đi một túi rác ném xuống sông, mỗi người có ý thức giữ gìn từng mét bờ bãi, đừng lấn chiếm thêm nữa vào lòng sông vốn đã quá chật hẹp. Chỉ cần như thế thôi, dòng nước sẽ lại được khơi thông, màu xanh sẽ dần trở lại, để những đứa trẻ thế hệ hôm nay và mai sau khi nhắc về quê hương vẫn có thể tự hào chỉ tay ra bến nước mà nói rằng:
         Đây là ""sông Chiếu Bạch, con sông của tuổi 
thơ chúng mình". Bởi lẽ, một làng quê có thể giàu lên nhờ phố xá, nhà cao cửa rộng, nhưng tâm hồn của người làng chỉ thực sự bình yên khi vẫn còn một dòng sông trong lành chảy qua ký ức và chảy qua hiện tại./
 
                       Bùi Văn Hoằng
Hội viên Hội văn học nghệ thuật Trường Sơn

tin tức liên quan