Gửi tặng những nhà giáo Trường Sơn
NƠI TIẾNG ĐỌC BÀI ÁT TIẾNG BOM RƠI
Hồi ký
Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước, trên những tọa độ lửa, những cung đường Trường Sơn huyền thoại đã trở thành biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Thế nhưng, đằng sau những phút giây đối mặt với bom đạn sinh tử, bên trong những cánh rừng già hay dưới hầm sâu, còn có một mặt trận khác cũng không kém phần gian khổ và vinh quang: mặt trận xóa nạn mù chữ, nâng cao văn hóa. Những lớp học thời chiến của Thanh niên xung phong chính là nơi minh chứng cho tinh thần lạc quan, khát vọng tri thức cháy bỏng của một thế hệ “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”.
Khi hoàng hôn vừa dứt, tiếng máy bay trinh sát của địch tạm thời im ắng, cũng là lúc những trạm giao liên, những lán trại của TNXP chuyển sang một trạng thái khác. Không còn là tiếng cuốc xẻng rầm rập phá đá mở đường, không còn tiếng hò reo đẩy xe tải đạn, không gian nhường chỗ cho những thanh âm trầm bổng của tiếng đánh vần. Trải dài dọc theo Tuyến đường 15 – mạch máu giao thông quan trọng nối liền hậu phương miền Bắc với tiền tuyến lớn, hay những trọng điểm rát bỏng trên Đường 10, Đường 16, đường 20. Đường 12… tại dải đất Quảng Bình, Quảng Trị đầy nắng gió, đâu đâu cũng thấy những lớp học dã chiến mọc lên.
Điều kiện sinh hoạt và học tập của TNXP ngày ấy thiếu thốn đến mức người thời bình khó có thể hình dung hết. Không có ngôi trường nào hoàn hảo, không có bàn ghế gỗ, không có phấn trắng bảng đen. Tất cả đều là những “sáng kiến” ra đời từ cái khó, cái khổ của đại ngàn. Lớp học thường được tổ chức ngay trong hang đá, dưới hầm chữ A, hoặc dưới tán cây rừng rậm rạp dọc các tuyến đường để tránh tầm mắt của máy bay địch. Để có một chiếc bảng viết, các chiến sĩ TNXP đã tận dụng tất cả những gì có thể tận dụng được. Những chiếc thùng đạn bằng gỗ hoặc bằng sắt sau khi đã trút hết đạn ra chiến trường được cẩn thận đập phẳng, ghép lại làm bảng đen. Những mảnh giấy cát-tông từ các hòm xi măng, thùng lương khô được vuốt phẳng phiu, ghim lại thành từng cuốn sổ tay nhỏ. Phấn viết đôi khi là những viên đá cuội trắng nhặt dưới suối, là những thỏi đất sét đào sâu dưới lòng đất, hoặc những mẩu than củi còn sót lại sau bữa cơm chiều. Sách giáo khoa là tài liệu vô cùng xa xỉ; cả đại đội thường chỉ có một vài cuốn sách cũ nát, được chuyền tay nhau đọc đến mức sờn mép, rách nát, phải dán lại bằng nhựa cây rừng.
Gian khổ là vậy, nhưng tinh thần học tập của họ chưa bao giờ hạ nhiệt. Giữa cái nóng hầm hập của những đêm hè miền Trung, hay cái lạnh thấu xương của mùa đông Trường Sơn, những ngọn đèn dầu tự chế bằng vỏ lon bia, chai thủy tinh phế liệu, thắp bằng mỡ lợn hoặc dầu hỏa tiết kiệm, vẫn bền bỉ tỏa sáng. Ánh sáng ấy tuy leo lét, tỏa ra làn khói đen kịt làm lem luốc những khuôn mặt mười tám, đôi mươi, nhưng lại thắp lên trong mắt họ một bầu trời tri thức đầy hy vọng. Học viên của những lớp học thời chiến này vô cùng đặc biệt. Họ đến từ nhiều miền quê khác nhau, người từ nông thôn đồng bằng Bắc Bộ, người từ các vùng núi cao hẻo lánh. Nhiều người trong số họ trước khi gia nhập lực lượng TNXP chưa từng một lần được cắp sách đến trường, không biết chữ, hoặc chỉ mới biết bập bẹ vài con chữ bẻ đôi. Đôi bàn tay của họ vốn chỉ quen cầm cày, cầm cuốc, nay ra chiến trường lại quen cầm xẻng, cầm choòng, trên những tuyến đường Trường.
Vì thế, khi phải cầm lấy mẩu than hay viên đá cuội để nắn nót từng nét chữ “o”, “a”, bàn tay họ run lên bần bật, những ngón tay chai sần trở nên vụng về, ngượng nghịu. Người biết chữ nhiều dạy người biết chữ ít, người đi trước rước người đi sau. Thầy giáo, cô giáo chính là những người đồng đội, những tiểu đội trưởng, hoặc những học sinh, sinh viên gác bút nghiên lên đường ra trận. Không có bục giảng, không có giáo án trang nghiêm, “thầy” và “trò” ngồi bệt trên những hòn đá hộc, lưng tựa vào vách hầm. Có những buổi học đang diễn ra ngay cạnh cao điểm của tuyến đường, tiếng loa báo động máy bay địch rú lên, cả lớp học lập tức tắt đèn, nhanh chóng di chuyển vào hầm trú ẩn. Bom dứt, khói bốc mù mịt, họ lại lục tục kéo nhau ra, phủi sạch lớp bụi đất bám trên áo, trên tóc, rồi lại tiếp tục bài học dang dở.
Cứ thế, bằng sự kiên trì nhẫn nại, những bàn tay thô ráp ấy đã bắt đầu thuần thục. Những chữ cái đứng riêng lẻ dần dần được ghép thành từ, thành câu. Phép màu đã xảy ra ngay giữa lòng chiến trường khốc liệt. Nhiều người từ không biết chữ chỉ sau một vài năm đã viết thư về cho gia đình. Không thể nào quên được giọt nước mắt hạnh phúc của những cô gái TNXP khi tự tay đặt bút viết dòng chữ đầu tiên gửi về cho mẹ: “Mẹ ơi, con ở trên này khỏe lắm, con đã biết viết chữ rồi mẹ ạ…”.
Những lá thư viết vội trên giấy cát-tông, mực nhòe đi vì nước mưa hay vệt mồ hôi, nhưng chứa đựng niềm tự hào vô bờ bến. Đối với hậu phương, nhận được một lá thư do chính tay con em mình viết từ tuyến lửa không chỉ là lời báo tin bình an, mà còn là một minh chứng hùng hồn cho sự trưởng thành, cho sức sống mãnh liệt của thế hệ trẻ nơi tiền tuyến.
Việc học văn hóa trong thời chiến không chỉ đơn thuần là việc xóa nạn mù chữ, mà nó đã trở thành một thứ vũ khí tinh thần vô giá. Học tập giúp cho những chiến sĩ TNXP hiểu rõ hơn về lý tưởng cách mạng, hiểu được giá trị của độc lập tự do mà họ đang cống hiến tuổi xuân để bảo vệ. Mỗi bài học lịch sử, mỗi bài thơ ca ngợi quê hương đất nước được vang lên trong lớp học rừng chiến khu như một liều thuốc bổ, tiếp thêm sức mạnh cho họ vượt qua những trận bom rải thảm của B-52, vượt qua căn bệnh sốt rét rừng ngã nước đang tàn phá cơ thể từng ngày.
Chính từ những lớp học bằng thùng đạn, giấy cát-tông trên các tuyến Trường Sơn, rất nhiều chiến sĩ TNXP đã trưởng thành vượt bậc. Sau ngày hòa bình lập lại, nhiều người trong số họ đã tiếp tục học lên, trở thành kỹ sư, bác sĩ, nhà giáo, cán bộ quản lý, đóng góp quan trọng vào công cuộc tái thiết và xây dựng đất nước. Tri thức được ươm mầm từ khói bom đã đơm hoa kết trái giữa thời bình.
Nhìn lại quá khứ, những lớp học văn hóa thời chiến của lực lượng Thanh niên xung phong mãi mãi là một mốc son chói lọi trong lịch sử giáo dục và lịch sử kháng chiến của dân tộc. Nó là biểu tượng của tinh thần hiếu học, ý chí tự lực tự cường và khát vọng vươn lên không bao giờ tắt của con người Việt Nam. Giữa cái chết và sự sống mong manh, tiếng đọc bài vẫn át tiếng bom rơi, khẳng định một chân lý: Một dân tộc say mê học tập ngay cả trong mưa bom bão đạn là một dân tộc không bao giờ có thể bị khuất phục. /
Bùi Văn Hoằng
Hội viên hội văn học nghệ thuật Trường Sơn