BẾN PHÀ LONG ĐẠI MỘT THỜI NHỚ MÃI
Hồi ký
Có những vùng đất, khi nhắc đến tên, lòng người chợt lặng đi bởi những ký ức không thể nào quên. Có những dòng sông, những bến phà đã trở thành một phần máu thịt của lịch sử dân tộc, nơi từng in dấu chân của biết bao người con đất Việt trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Bến phà Long Đại, trên dòng sông Long Đại thuộc vùng đất Quảng Bình, là một nơi như thế.
Ngày nay, dòng sông vẫn lặng lẽ trôi từ núi rừng Trường Sơn hùng vĩ, hàng ngày những chuyến xe qua lại nối đôi bờ trong nhịp sống thanh bình. Nhưng ít ai có thể hình dung rằng, trong những năm kháng chiến chống Mỹ, đặc biệt là năm 1971 và năm 1972, nơi đây từng là một trong những trọng điểm giao thông chịu sự đánh phá ác liệt của máy bay Mỹ. Dưới làn bom đạn dày đặc, bến phà Long Đại đã trở thành điểm nóng của cuộc chiến đấu bảo vệ tuyến vận tải chiến lược, nơi sự sống và cái chết chỉ cách nhau trong gang tấc. Và giữa nơi bom rơi đạn nổ ấy, những thanh niên xung phong thuộc đơn vị 449, Ban Xây dựng 67 đã có mặt, lặng thầm làm nhiệm vụ.
Họ là những chàng trai, cô gái tuổi đời còn rất trẻ, mang trong mình nhiệt huyết của tuổi thanh xuân, lòng yêu nước và ý chí quyết tâm giữ cho mạch máu giao thông không bao giờ đứt đoạn. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, tuyến đường Trường Sơn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Từ miền Bắc, những đoàn xe chở bộ đội, vũ khí, lương thực, thuốc men và các nhu yếu phẩm nối nhau tiến vào chiến trường. Trên hành trình ấy, những con sông, những bến vượt và những trọng điểm giao thông trở thành mục tiêu đánh phá của không quân Mỹ. Bến phà Long Đại là một trong những điểm vượt sông có ý nghĩa quan trọng trên tuyến vận tải chiến lược.
Muốn đưa những chuyến xe vượt qua dòng sông, lực lượng phục vụ phải tổ chức bến bãi, bảo đảm đường dẫn xuống phà, khắc phục những hố bom, xử lý những đoạn đường bị sạt lở và giữ cho việc qua sông được thông suốt. Địch hiểu rõ vai trò của những điểm vượt sông như Long Đại. Chúng tìm mọi cách đánh phá nhằm ngăn chặn các đoàn xe vận tải, cắt đứt sự chi viện từ hậu phương miền Bắc cho tiền tuyến miền Nam. Bởi vậy, khu vực bến phà thường xuyên phải đối mặt với những đợt không kích dữ dội. Bom đạn trút xuống mặt đất, xuống những con đường dẫn ra bến, xuống khu vực bờ sông, khiến công việc bảo đảm giao thông trở thành cuộc chiến đấu thực sự.
Năm 1971, rồi bước sang năm 1972, sự ác liệt của chiến tranh càng in đậm trong ký ức những người từng sống, chiến đấu và làm nhiệm vụ tại nơi này. Những ngày nắng nóng, mặt đất khô rang, bụi đỏ phủ kín đường đi. Nhưng đêm tối, tiếng máy bay từ xa vọng lại, ánh đèn báo động, tiếng bom rít qua đầu và những đợt rung chuyển của đất trời khiến con người luôn phải căng mình trong trạng thái sẵn sàng đối mặt với hiểm nguy. Ở nơi ấy, không ai có thể biết chắc ngày mai sẽ ra sao. Nhưng có một điều họ hiểu rất rõ: nếu đường bị tắc, nếu bến phà ngừng hoạt động quá lâu, những chuyến xe chở hàng ra tiền tuyến sẽ bị ảnh hưởng. Vì thế, dù khó khăn đến đâu, họ vẫn phải tìm cách giữ cho đường thông, bến vững, phà hoạt động, để những đoàn xe tiếp tục hành trình. Đó là trách nhiệm đối với đồng đội, đối với tiền tuyến và đối với Tổ quốc.
Giữa hoàn cảnh khốc liệt ấy, lực lượng thanh niên xung phong đơn vị 449, Ban Xây dựng 67 đã kiên trì bám trụ, thực hiện nhiệm vụ bảo đảm giao thông tại khu vực bến phà Long Đại. Họ đến đây với hành trang của tuổi trẻ, với những bộ quần áo đã bạc màu vì nắng gió, những chiếc ba lô gọn nhẹ và những dụng cụ lao động gắn liền với công việc hằng ngày. Cuốc, xẻng, xà beng và những đôi bàn tay chai sạn là phương tiện để họ khắc phục những đoạn đường hư hỏng, san lấp hố bom, sửa chữa đường dẫn và hỗ trợ việc vượt sông.
Công việc của thanh niên xung phong không phải lúc nào cũng có tiếng súng đáp trả quân thù. Phần lớn thời gian của họ gắn với đất đá, bùn lầy, những con đường bị bom cày xới và những giờ phút chờ đợi trong căng thẳng. Nhưng chính những công việc tưởng chừng bình dị ấy lại góp phần quyết định sự thông suốt của tuyến vận tải. Sau mỗi trận bom, mặt đường có thể biến dạng, những hố sâu xuất hiện bất ngờ, đất đá đổ xuống chắn lối đi. Những đoạn đường vừa được san sửa có khi lại bị đánh phá ngay sau đó. Trong hoàn cảnh ấy, cán bộ, chiến sĩ thanh niên xung phong phải nhanh chóng kiểm tra hiện trường, khắc phục hư hỏng và tổ chức bảo đảm giao thông trở lại.
Có những lúc, tiếng bom vừa dứt, khói bụi còn chưa tan hết, mọi người đã lại tìm đường xuống hiện trường. Họ hiểu rằng thời gian là vô cùng quý giá. Chậm một giờ có thể ảnh hưởng đến cả đoàn xe; tắc đường kéo dài có thể làm gián đoạn một phần nhiệm vụ chi viện chiến trường. Vì vậy, người trước chưa kịp nghỉ, người sau đã tiếp tục công việc. Không ai đứng ngoài nhiệm vụ chung. Mỗi người một việc, người xúc đất, người chuyển đá, người kiểm tra đường, người phối hợp phục vụ bến phà. Trong gian khó, tinh thần tập thể trở thành điểm tựa để mọi người vượt qua nỗi sợ hãi và sự mệt mỏi.
Những chàng trai, cô gái tuổi mười tám, đôi mươi ngày ấy cũng có những ước mơ riêng. Họ nhớ gia đình, nhớ quê hương, nhớ những con đường làng, mái nhà và người thân nơi hậu phương. Nhưng khi Tổ quốc cần, họ đã gác lại những tình cảm riêng tư để có mặt ở nơi nguy hiểm nhất, làm những công việc cần thiết nhất. Tuổi trẻ của họ đã gắn với bến phà, với con đường, với tiếng bom và những đêm thức trắng. Họ không tự nhận mình là những người làm nên điều lớn lao. Họ chỉ nghĩ đơn giản rằng mình đang làm nhiệm vụ, rằng đường còn tắc thì phải thông, bến còn hoạt động thì phải giữ, xe còn chờ qua sông thì phải tìm cách đưa xe sang bờ bên kia an toàn.
Chính từ những suy nghĩ bình dị ấy, phẩm chất cao đẹp của người thanh niên xung phong được thể hiện rõ ràng và sâu sắc. Nếu phải tìm một hình ảnh tiêu biểu cho cuộc chiến đấu ở bến phà Long Đại những năm 1971–1972, có lẽ đó là hình ảnh những con người nhỏ bé giữa một vùng đất rung chuyển bởi bom đạn, nhưng vẫn kiên cường bám trụ để bảo vệ con đường. Máy bay Mỹ đánh phá ác liệt, tiếng động cơ gầm rú trên bầu trời, những loạt bom nối tiếp nhau dội xuống. Mặt đất rung lên, khói bụi phủ kín không gian, nhiều đoạn đường bị cày xới, việc đi lại trở nên vô cùng khó khăn.
Giữa hoàn cảnh ấy, mỗi chuyến xe đến bến phà đều mang theo một nhiệm vụ quan trọng, và mỗi chuyến xe vượt sông thành công là thêm một lần tuyến vận tải được giữ vững. Đối với lực lượng thanh niên xung phong đơn vị 449, công việc không kết thúc sau mỗi đợt máy bay đánh phá. Họ phải chuẩn bị cho những đợt đánh phá tiếp theo, bởi không ai biết chính xác lúc nào máy bay sẽ quay lại. Có khi vừa hoàn thành việc san sửa một đoạn đường, tiếng còi báo động lại vang lên. Mọi người phải nhanh chóng tìm nơi trú ẩn, bảo đảm an toàn.
Có thể hình dung những đêm ở Long Đại khi trời tối đặc, mặt sông lấp loáng ánh sáng yếu ớt, đường dẫn ra bến còn ngổn ngang đất đá. Trong không gian ấy, những con người làm nhiệm vụ vẫn lặng lẽ phối hợp để bảo đảm các chuyến xe qua phà. Ánh đèn được sử dụng thận trọng, những hiệu lệnh được truyền đi trong sự khẩn trương, mỗi người tập trung vào phần việc của mình. Đằng sau một chuyến xe qua phà an toàn là biết bao công sức của những người không trực tiếp ngồi sau tay lái. Đó là công sức của người sửa đường, người khắc phục hố bom, người bảo đảm bến bãi, người phối hợp tổ chức cho xe tiếp cận phà và những người sẵn sàng ứng phó khi tình huống bất ngờ xảy ra. Không phải ai cũng nhìn thấy họ. Không phải tên tuổi của tất cả mọi người đều được ghi lại đầy đủ trong những trang sử. Nhưng nếu thiếu những con người ấy, hành trình của những đoàn xe sẽ khó có thể diễn ra liên tục giữa một vùng trọng điểm bị đánh phá dữ dội.
Bởi thế, nói đến những chuyến xe vượt phà Long Đại an toàn, không thể chỉ nhắc đến người lái xe hay người điều khiển phà. Phải nhắc đến cả lực lượng thanh niên xung phong đã bền bỉ bám trụ, góp sức giữ cho con đường không bị chia cắt, cho dòng người và hàng hóa tiếp tục hướng về chiến trường. Đó là một thứ chủ nghĩa anh hùng được tạo nên từ những công việc cụ thể, từ lòng kiên trì và ý thức trách nhiệm, từ sự hy sinh thầm lặng của những con người không bao giờ cho phép mình quay lưng trước khó khăn. Chiến tranh rồi cũng đi qua, nhưng ký ức về những năm tháng ở Long Đại chắc chắn không dễ phai mờ trong lòng những người từng sống và làm nhiệm vụ tại đây.
Đối với những cựu thanh niên xung phong đơn vị 449, Ban Xây dựng 67, bến phà Long Đại không đơn thuần là một địa danh trên bản đồ. Đó là nơi lưu giữ một phần tuổi trẻ, nơi họ đã cùng đồng đội trải qua những ngày tháng khốc liệt, cùng lao động, chiến đấu, chia sẻ khó khăn và động viên nhau hoàn thành nhiệm vụ. Khi nhớ về quá khứ, có lẽ điều còn đọng lại không chỉ là tiếng bom, những đêm mất ngủ hay những ngày làm việc kiệt sức. Đó còn là hình ảnh đồng đội bên nhau trong lúc gian nan; là tinh thần trách nhiệm được thể hiện qua từng công việc; là niềm vui khi con đường được thông, khi bến phà tiếp tục hoạt động và những chuyến xe lại nối nhau qua sông.
Trong ký ức của mỗi người, có thể có những câu chuyện riêng không giống nhau. Người nhớ một đêm bom dữ dội. Người nhớ một lần cùng đồng đội khắc phục đoạn đường hư hỏng. Người nhớ những bữa ăn vội vàng giữa hai ca làm việc. Người nhớ một người bạn đã từng sát cánh bên mình rồi mãi mãi không còn trở lại. Những câu chuyện ấy, dù lớn hay nhỏ, đều là một phần của lịch sử. Bởi lịch sử không chỉ được làm nên từ những chiến dịch, những trận đánh và những quyết định chiến lược. Lịch sử còn được viết bằng mồ hôi của người lao động, bằng lòng quả cảm của người lính, bằng sự bền bỉ của những thanh niên xung phong và bằng những hy sinh thầm lặng ở những nơi ít được nhắc đến.
Vì vậy, việc gìn giữ và kể lại ký ức về đơn vị 449 tại bến phà Long Đại không chỉ là sự tri ân đối với những người đã trải qua chiến tranh. Đó còn là cách để các thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn giá trị của hòa bình, của sự đoàn kết và của tinh thần trách nhiệm đối với đất nước. Những người từng đi qua chiến tranh hiểu rằng hòa bình không phải là điều tự nhiên mà có. Đằng sau những con đường rộng mở hôm nay là biết bao con đường từng bị bom đạn cày xới; đằng sau những chuyến xe đi lại bình yên là những năm tháng con người phải đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và cả máu xương.
Bởi vậy, mỗi lần trở lại Long Đại, nhìn dòng sông lặng lẽ chảy giữa đôi bờ, những người cựu thanh niên xung phong có quyền tự hào về những gì mình đã góp sức. Họ đã sống một thời tuổi trẻ không dễ dàng, nhưng là một thời tuổi trẻ có ý nghĩa, khi mỗi việc làm đều hướng về nhiệm vụ chung, mỗi nỗ lực đều góp phần giữ vững mạch máu giao thông phục vụ cuộc kháng chiến.
Thời gian có thể làm thay đổi cảnh quan, làm những dấu tích chiến tranh dần lùi xa, nhưng không thể xóa đi giá trị của những năm tháng đã qua. Dòng sông Long Đại vẫn tiếp tục hành trình của mình, mang theo phù sa, nuôi dưỡng đôi bờ và chứng kiến sự đổi thay của quê hương. Nếu ngày trước, mỗi chuyến xe qua phà là một cuộc vượt qua hiểm nguy, thì hôm nay, những hành trình trên những tuyến đường hòa bình đã trở thành điều bình dị trong cuộc sống. Người dân đi lại, lao động, học tập; những vùng quê từng chịu nhiều bom đạn đang từng bước đổi thay.
Chính sự bình dị ấy càng khiến chúng ta thêm trân trọng những hy sinh của các thế hệ đi trước. Nhắc đến bến phà Long Đại, chúng ta không chỉ nhắc đến một trọng điểm giao thông trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Chúng ta còn nhắc đến một biểu tượng của ý chí kiên cường, của tinh thần bám đường, bám cầu, của quyết tâm giữ vững mạch máu giao thông trong hoàn cảnh khốc liệt nhất. Trong biểu tượng ấy có hình ảnh những thanh niên xung phong đơn vị 449, Ban Xây dựng 67, những con người đã vượt qua mưa bom bão đạn, kiên trì thực hiện nhiệm vụ để những chuyến xe qua phà được an toàn, để sự chi viện cho chiến trường không bị ngăn trở
bởi bom đạn của kẻ thù.
Họ có thể không đứng ở vị trí trung tâm của những trang sử lớn, nhưng công việc của họ đã góp phần làm nên sức mạnh của cả một tuyến đường chiến lược. Họ không trực tiếp quyết định kết quả của mọi trận đánh, nhưng bằng sự bền bỉ của mình, họ đã góp phần bảo đảm những điều kiện cần thiết để cuộc kháng chiến đi đến thắng lợi.
Hôm nay, khi đất nước đã hòa bình, những người từng sống và chiến đấu tại Long Đại có thể đã trở thành những ông, những bà, mái tóc điểm bạc, bước chân chậm hơn theo năm tháng. Nhưng trong sâu thẳm tâm hồn, hình ảnh bến phà năm xưa vẫn còn đó. Một thời tuổi trẻ gian khổ mà tự hào, một thời đồng đội sống chết có nhau, một thời mà giữa tiếng bom rền, con người vẫn tin tưởng và quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ. Xin được nghiêng mình tri ân những người đã cống hiến tuổi thanh xuân cho tuyến đường Trường Sơn huyền thoại; tri ân những cán bộ, chiến sĩ thanh niên xung phong đơn vị 449, Ban Xây dựng 67 đã bám trụ nơi bến phà Long Đại trong những năm tháng 1971–1972 đầy khốc liệt.
Xin tri ân những người đã ngã xuống, những người mang thương tích trở về và những người còn sống để kể lại câu chuyện của một thời không thể nào quên. Bến phà Long Đại hôm nay có thể đã đổi thay, nhưng tinh thần của những con người từng giữ bến, giữ đường vẫn còn nguyên giá trị. Đó là tinh thần dám nhận nhiệm
vụ khó khăn, biết đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng, biết đoàn kết và kiên trì trước thử thách.
Dòng sông vẫn chảy, con đường vẫn nối dài về phía trước. Và trong dòng chảy của lịch sử dân tộc, ký ức về bến phà Long Đại, về những người thanh niên xung phong đơn vị 449 giữa mưa bom bão đạn sẽ mãi là một dấu son đáng trân trọng. Bởi có những con người đã đi qua chiến tranh mà không cần nói nhiều về mình. Họ chỉ lặng lẽ làm tròn nhiệm vụ, giữ cho con đường thông suốt, giữ cho những chuyến xe vượt sông an toàn, giữ cho mạch máu giao thông không ngừng chảy về phía tiền tuyến.
Và chính từ những con người bình dị ấy, lịch sử đã viết nên những trang hào hùng của một thời hoa lửa – để hôm nay, giữa bầu trời hòa bình, chúng ta càng hiểu rằng giá trị của cuộc sống yên bình được xây đắp từ biết bao hy sinh thầm lặng của các thế hệ cha anh./
Bùi Văn Hoằng
Hội Văn học Nghệ thuật Trường Sơn