HANG N.H (Hang 7 tầng)
13.1. Tên gọi di tích : Hang NH
Tên gọi khác : Tổng kho NH, Hang 7 tầng
13.2. Địa điểm
Di tích Hang NH (Tổng kho NH) nằm cách Km 12, Đường 20 Quyết Thắng về phía bắc gần 2 km, trong khu vực Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, thuộc địa phận xã Tân Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình.
Di tích Hang NH (Tổng kho NH) cách trung tâm Tp.Đồng Hới hơn 50 km
13.3. Sự kiện, nhân vật lịch sử, đặc điểm của di tích:
13.3.1. Vài nét về Đường 20:
Vào các năm 1965-1966, nhu cầu đảm bảo chiến đấu ngày càng tăng, nhiệm vụ chi viện cho các hướng chiến trường càng lớn, đòi hỏi hệ thống đường vận chuyển bằng cơ giới phải cần phát triển mạnh. Nếu chỉ có một cửa khẩu Đường 12 qua các trọng điểm như: Khe Ve, Cổng Trời, Mụ Giạ địch thường xuyên đánh phá ác liệt luôn bị tắc đường, nhất là vào thời tiết mưa lũ, đường bị ngập lụt, sình lầy thì không thể đảm bảo chi viện đáp ứng kịp thời cho các chiến trường.
Trước tình hình đó, Bộ Chính trị Trung ương Đảng quyết định cho mở thêm tuyến Đường 20 để phá thế độc tuyến vượt khẩu 12A và rút ngắn cung độ vận chuyển từ phía bắc xuống Đường 9. Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ, Tư lệnh kiêm Bí thư Đảng ủy Bộ Tư lệnh 559 quyết định mở thêm trục đường ngang từ hậu phương ra chiến trường trên đất Quảng Bình.
Ngày 21 tháng 1 năm 1966, đúng vào ngày mồng 1 tết Bính Ngọ, tại Công trường 20, Phó Tư lệnh Đoàn 559, Nguyễn Tường Lân ra lệnh nổ loạt bộc phá đầu tiên, mở màn chiến dịch: “Chọc thủng Trường Sơn, mở đường thắng lợi”, do Bộ Tư lệnh 559 phát động. Và chỉ sau 77 ngày đêm thi công, ngày 27 tháng 4 năm 1966, hai công trường gặp nhau trên đỉnh Trường Sơn tại Km 65 trên biên giới Việt - Lào. Tuyến Đường 20 dài 123 km được mở thông, nhưng chưa sử dụng được vì mặt đường nhiều chỗ hẹp chưa đảm bảo tiêu chuẩn tối thiểu, nhiều dốc cao, bán kính đường nhỏ, một số đoạn còn lầy. Đến ngày 31 tháng 5 năm 1966, Đường 20 thực sự thông tuyến, góp phần to lớn trong việc phá thế độc tuyến chi viện đắc lực cho các hướng chiến trường.
Tên “Đường 20” đặt cho là “con đường tuổi 20” bởi lẽ, lực lượng tham gia làm con đường này gồm bộ đội, TNXP, dân công hỏa tuyến, công nhân giao thông hầu hết ở lứa tuổi 20. Đường 20 còn là con đường thể hiện ý chí anh hùng và quyết tâm chiến thắng, nên con đường còn có tên là Đường 20 - Quyết thắng.
13.3.2. Tổng kho NH thuộc Binh trạm 14 là Tổng kho lớn cung ứng cho Tuyến Hậu cần Trường Sơn.
Trên địa bàn Quảng Bình, ngoài hàng trăm kho dự trữ trong dân, có 3 tổng kho lớn của các Binh trạm 12, 14, 16: Tổng kho R ở Hóa Tiến, NH ở Sơn Trạch, HC ở Xuân Bồ.
Tháng 10 năm 1966, Quân ủy Trung ương đã phê chuẩn chuyển Ban đại diện Tổng cục Hậu cần phía Nam thành Tổng cục Hậu cần Tiền phương để tăng cường chỉ đạo cho tuyến nam Quân khu IV và đảm bảo chân hàng cho Đoàn 559 – Bộ đội Trường Sơn. Đại tá Đồng Sỹ Nguyên - Phó Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần được cử kiêm Chủ nhiệm Tiền phương Tổng cục Hậu cần.
Binh trạm 12 được phát triển thành 3 binh trạm: 12, 14, 16. Tổng cục Hậu cần Tiền phương cũng đồng thời khẩn trương thiết lập 3 khu tổng kho: Tổng kho R thuộc Binh trạm 12 trên cửa khẩu Đường 12; Tổng kho NH thuộc Binh trạm 14 trên cửa khẩu Đường 20; Tổng kho NC thuộc Binh trạm 16, trên cửa khẩu Đường 15 sau là Đường 16.
Tổng cục Hậu cần đã tạo chân hàng tiếp cận phía sau tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn, tổ chức Ban đại diện phía Nam Quân khu IV để trực tiếp chỉ đạo tiền phương. Cục Vận tải đẩy mạnh công tác chuẩn bị hỗ trợ cho Tuyến 559.
Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng và Tổng cục Hậu cần đã chỉ đạo trực tiếp cụ thể và quyết định tăng cường bổ sung lực lượng, phương tiện, tạo mọi điều kiện để Bộ đội Trường Sơn kịp thời củng cố quyết tâm tổ chức lực lượng, chuẩn bị ra quân thực hiện thắng lợi nhiệm vụ vận chuyển chi viện năm 1967.
Trong chiến lược này, Tổng cục Hậu cần, Bộ Tư lệnh 559 thống nhất nâng vị trí Đường 20 thành một tuyến “vượt khẩu” chủ yếu. Tổng cục Hậu cần quyết định trước khi vào mùa khô năm 1967-1968, Binh trạm 12, 14, 16 phải hoàn thành công tác chuẩn bị trận “vượt khẩu” tiếp nhận vật tư, kỹ thuật của lực lượng vận tải địa phương chuyển lên. Cùng với các Tổng kho R, NC, Tổng kho NH, tiếp nhận khối lượng lớn hàng hóa từ hậu phuơng chuyển về tổng kho, có lúc lên đến 5.000 tấn. Tại đây, trở thành một “căn cứ hậu cần chiến lược”.
Ngoài chức năng là Tổng kho, Hang NH còn có nhiệm vụ xưởng sửa chữa cơ khí, thông tin, trạm phẫu dã chiến, có lúc là Sở Tiền phương của Binh trạm 14...Cả hang đá 7 tầng rộng lớn được Binh trạm 14 sử dụng triệt để, tiện dụng và an toàn.
Bên ngoài Hang NH, một khu vực kho hàng được xây dựng dưới tán rừng có sức chứa rất lớn. Lối rẽ vào Tổng kho NH là một đoạn “Đường kin” dài 2 km.
Nhận biết được vị trí chiến lược của tuyến vượt khẩu Đường 20 và phát hiện dấu hiệu hoạt động của khu Tổng kho NH, một “Căn cứ hậu cần chiến lược” của các chiến dịch, không quân Mỹ đã tập trung đánh phá ác liệt liên tục nhiều ngày đêm với chiến thuật cắt đứt Đường 20 tại Km12. Từ ngày 6 tháng 7 đến ngày 30 tháng 10 năm 1968 máy bay Mỹ đã thả xuống Km12 tới 16.253 quả bom. Ngay từ những ngày đầu của trận đánh phá này, chúng đã đánh tan hoang cả một khu vực rộng lớn của kho, hàng hóa bị bốc cháy, riêng phần vũ khí, khí tài trong hang đá vẫn được đảm bảo an toàn. Để đảm bảo vũ khí, quân lương cho chiến trường, năm 1969 Binh trạm 14 quyết định chuyển kho vào các khu vực ở Km 39 và đến năm 1971 chuyển vào Km 54 của Đường 20 - Quyết thắng.
Ngay từ những ngày đầu lập kho đến khi kết thúc cuộc kháng chiến, Tổng kho NH – Binh trạm 14 dù ở vị trí nào trên tuyến “Cửa tử vượt Trường sơn” cũng hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của mình, đảm bảo vũ khí, khí tài, lương thực, thực phẩm an toàn vượt khẩu chi viện kịp thời cho chiến trường miền Nam, Lào. Tổng kho NH thực sự là một “căn cứ hậu cần chiến lược”, góp phần vào chiến thắng mùa Xuân năm 1975, giải phòng miền Nam, thống nhất đất nước.
13.4. Xếp hạng
Ngày 09-12-2013, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết đinh số 2383/QĐ/TT-TTg về việc xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt cho Di tích lịch sử đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh trong đá có Hang Tổng kho NH.
13.5. Hiện trạng:
Hiện nay Hang NH vẫn còn giữ được nguyên trạng, các khẩu hiệu viết bằng sơn trên thành hang vẫn còn nguyên. Nhiều di vật của Bộ đội Trường Sơn vẫn nằm rải rác trên đường vào, trong lòng hang...
Tuy nhiên đoạn “Đường kin” vào hang trước đây đã bị cây rừng che lấp, giao thông đi lại không thuận tiện.
Nếu nhà nước và tỉnh Quảng Binh đầu tư khai thác và phát huy giá trị lịch sử của các Di tích Đường Trường Sơn thì Hang NH là một địa chỉ đầu tiên hấp dẫn và thu hút khách.