DI TÍCH ĐÈO BÙ LẠCH
Hiện trạng đèo Bù Lạch ngày nay
35.1. Tên gọi: Đèo Bù Lạch (đèo Bà Lạch)
35.2. Địa điểm: Thuộc địa phận xã A Nông, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Phía Đông giáp núi Alu, phía Nam giáp suối Vir, phía Tây giáp núi KaLo- KaLum, phía Bắc giáp cột Mốc 678 - phân giới hai nước Việt Nam - Lào, nằm trong vùng đệm thuộc khu rừng phòng hộ đầu nguồn Bắc sông Bung.
35.3. Sự kiên, nhân vật lịch sử, đặc điểm Di tích.
35.3.1. Đèo Bù Lạch nằm trên Đường B45 từ La Hạp- A Lưới- bản A Dớt (xây dựng 1967-1968).
Đầu tháng 12.1966, Bộ Tư lệnh 559 chủ trương mở tuyến vận tải B45 từ La Hạp, A Túc qua A Lưới vào Bù Lạch. Kế hoạch mở đường từ A Túc đi Bù Lạch được khẩn trương làm gấp trong mùa khô năm 1967. Bộ Tư lệnh 559 cử Phó Tư lệnh Nguyễn Tường Lân và Phó phòng Tham mưu Công binh Nguyễn Nam Hải (được Bộ GTVT tăng cường từ năm 1965) vào trực tiếp chỉ đạo, khảo sát và thi công.
Đường từ A Túc đến Bù Lạch được nâng cấp thành đường vận tải cơ giới. Đoạn đường này đi vào thung lũng A Chiêng Chăn vùng núi A Dai Nhơ, từ đó liên tiếp leo dốc theo sườn núi qua động Con Tiên, động Tam Bôi, vượt qua “Dốc Con Mèo” cao 630 mét rồi lao xuống Hà Tia, theo dãy thung lũng Tây Trị Thiên dài gần 100 km qua A Lê Thiêm, A Lưới, Ta Bát đến A Sầu, Bù Lạch. Do đặc điểm địa hình, đoạn đường đèo Bù Lạch chạy thẳng qua “ mỏ vẹt” tắt qua đất của Lào.
Ngày 14-7-1967, Sở Chỉ huy tiền phương của Binh trạm 2 do Phó Chính ủy Nguyễn Lạn phụ trách đặt tại kho S4C gần Chỉ huy sở Binh trạm 7 bị địch đánh gần chục đợt B52, hy sinh hơn 50 người. Trước tình hình đó, Binh trạm 7 quyết định lợi dụng những nơi trống trải, huy động đào địa đạo sâu vào lòng núi để ăn ở, sinh hoạt và làm việc. Nhờ đó sau một tháng, trên cung gùi bộ từ A Túc đến Bù Lạch, rồi từ Bù Lạch vào A Yên các đơn vị Tiểu đoàn 6 Bắc Sơn vẫn giữ được hoạt động vận chuyển. Dù địch đánh phá ác liệt, bị ốm đau, thiếu đói nhưng vẫn kiên cường vừa gùi hàng, vừa chiến đấu. Có thời gian cán bộ chiến sĩ mỗi ngày chỉ được cấp 3 lạng gạo nhưng không hề chạm đến hàng của chiến trường, ốm dậy là đi gùi hàng, ăn cháo vẫn cố gắng đảm bảo chỉ tiêu mang vác, mưa thì lấy vải mưa che hàng còn thân thể chịu ướt. Cứ như vậy bền bỉ phục vụ ngày này sang ngày khác. Đến tháng 10 năm 1967, Binh trạm 7 giao cho Khu V được 690 tấn hàng, giao cho mặt trận Trị - Thiên 243 tấn, hoàn thành kế hoạch cả năm 1967, được Bộ Tư lệnh và Tổng cục Hậu cần đánh giá xuất sắc và đề nghị Bộ Quốc phòng tặng Huân chương Quân công hạng 3.
Ngày 19.4.1968, địch mở cuộc hành quân nhằm tiêu diệt chủ lực của ta, ngăn chặn ta vận chuyển và cơ động binh khí kỹ thuật cho mặt trận Thừa Thiên - Huế. Bộ Tư lệnh 559 cử phó Tư lệnh Lê Đình Sum xuống Binh trạm chỉ đạo tác chiến, cơ động 2 Tiểu đoàn bộ binh đến tham gia đánh địch bảo vệ khu Hà Tía, A Lưới, chặn đánh nhiều cuộc càn quét, diệt hàng trăm tên địch, yểm trợ cho việc sơ tán kho, tăng pháo ở khu vực này chuyển về Bù Lạch, A Yên.
Giữa năm 1968, đường cơ giới được mở từ A Túc đến Bù Lạch và tiếp đó, đoạn Bù Lạch- A Dớt đã được khai thông với mặt đường 4 mét. Lúc này đoạn Bù Lạch- A Dớt (Đường B45 cũ) đã được gọi là Đường 14.
Cuối năm 1973, Bộ GTVT đã điều lực lượng gần 50 người gồm cả sinh viên và giảng viên Đại học Giao thông Sắt- Bộ Hà Nội vào tăng cường cho Bộ đội Trường Sơn trực tiếp khảo sát thiết kế đoạn qua đèo Bù Lạch dài 32 km. Đây là một trong những địa đoạn khó khăn của Đường xây dựng cơ bản Đông Trường Sơn. Hiện nay tại nhà Truyền thống của Đại học GTVT Hà Nội có phòng trưng bày hiện vật mang tên TS-73 (Trường Sơn 1973)
Từ cuối năm 1971 đến tháng 5-1972, Trung đoàn 98 được giao nhiệm vụ đảm bảo giao thông đoạn A Lưới qua đèo Bù Lạch mở tiếp vào Trao (đường mới). Sau khi mở đến sông A Vương 2 thì được lệnh mở tiếp vào bản Đào, bản Ổi nhằm mở hướng tuyến mới (kí hiệu N5) nối thống sang Thừa Thiên – Huế. Mới mở được 12 km thì có lệnh về Đường 9 làm cầu ở hạ lưu Bản Đông qua sông Sê Pôn trước khi kí Hiệp định Pa Ri.
Sau khi làm xong cầu gỗ Cha Ki Phìn dài 64 m, Trung đoàn 98 lại hành quân gấp về mở đường Trao - Bến Giàng dài 52 km. Sau gần 2 tháng thi công, ngày 20-6-1973, E98 tổ chức Lễ thông xe trên bãi đất phía nam ngầm A Vương. Về dự Lễ khánh thành có đồng chí Lê Xy-Phó Chính ủy Bộ đội Trường Sơn, đồng chí Tư Nam (Chủ tịch UBNDCM tỉnh Quảng Đà) và các đơn vị bạn. Từng đoàn xe của Trung đoàn 101, Trung đoàn 13 nối đuôi nhau tiến vào Tây Nguyên.
Giữa những ngày cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 98 đang rầm rộ thi công đoạn đường Trao- Bến Giàng thì tin vui đến với Trung đoàn: Ngày 20-8-1973 Trung đoàn được tặng thưởng Huân chương quân công hạng nhì và tiếp đó là ngày 03-9-1973, được Nhà nước tuyên dương Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Trong dịp này, Tiểu đoàn 24 thuộc Trung đoàn 98 cũng được tuyên dương Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.
35.3.2. Đèo Bù Lạch nằm trên Đường 14 xây dựng cơ bản (Xây dựng1973-1975)
Hoàn thành nhiệm vụ cải tạo đường Bù Lạch - Bung - Bến Giàng, Trung đoàn 98 chuyển sang xây dựng cơ bản đoạn A Dớt- Xưởng Giấy qua đèo Bù Lạch đến A Sầu .
Ngày 10-4-1974, Đại đội 7, Trung đoàn 98 khởi công xây dựng đoạn đường A Sầu - Xưởng Giấy (Km140 đến Km126). Với khẩu hiệu thi đua “Chọc thủng yết hầu Bù Lạch, quét sạch đỉnh Ha Hia”, “Vượt qua Ba Khe, đè đầu A Dớt”, Trung đoàn đã hoàn thành nhiệm vụ trước thời gian quy định.
Từ 1970 đến mùa Xuân 1972, từ đèo Bù Lạch đến Trao là vùng đánh phá ác liệt của không quân và bộ binh Mỹ- Ngụy nhằm ngăn chặn sự chi viện của ta cho các hướng chiến trường. Đây là nơi ghi dấu các sự kiện, những thành tích, chiến công vẻ vang, sự hy sinh gian khổ của các lực lượng tham gia chiến đấu. Đại đội 634 bộ binh ngày đêm bám sát địch truy lùng đánh hơn 20 trận, tiêu diệt 1 toán biệt kích Mỹ, tiêu hao nhiều toán khác, bắn rơi 3 trực thăng vũ trang. Đại đội 4 súng máy 12,7 ly - Đơn vị Anh hùng cơ động phục kích đánh địch ở động Con Tiên bắn rơi 1 chiếc F105 và 1 chiếc F4. Sau đó cơ động sang dốc Chè (La Đụt) Đại đội liên tiếp bắn rơi 1 trực thăng vũ trang, 1 máy bay trinh sát L19. Cuối tháng 3, Đại đội chuyển vào vùng A So bảo vệ ngầm Km 71 – 73, Chính trị viên Đại đội Phan Văn Nhật trực tiếp chỉ huy bắn rơi 1 chiếc B57.
35.4. Xếp hạng
Nhân kỷ niệm 60 năm ngày Truyền thống của Bộ đội Trường Sơn (19-5-2019) Thủ tướng Chính phủ có Quyết định bổ sung 9 Di tích Đường Trường Sơn là Di tích Quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1820/QĐ-TTg ngày 24-12-2018. Đèo Bù Lạch là một trong 9 Di tích đó.
35.5. Hiện trạng
Tuy chiến tranh đã đi qua hơn 40 năm, đoạn đèo Bù Lạch nay phần lớn nằm trên lãnh thổ Lào. Đoạn đường hiện còn một đoạn dài 5 km còn nguyên trạng như hồi chiến tranh. Đường Hồ Chí Minh mới không đi qua đất Lào mà đi hoàn toàn trên đất Việt Nam, qua hầm A Roàng 1 và A Roàng 2.
Đầu tháng 2-2009, nhân dân huyện Tây Giang còn phát hiện ra 5 địa đạo ở khu vực A Tép. UBND huyên Tây Giang và UBND tỉnh Quảng Nam đã có Đề án về duy tu quản lý khu Di tích đoạn đường này. Đề án đã trình lên Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nhưng đến nay chưa được duyệt.
Phía nam Đèo Bù Lạch, năm 2014, cán bộ viên chức huyện Tây Giang đã đóng góp kinh phí xây dựng đền thờ tại đồi Tà Rèn thuộc thôn A Xò- xã A Nông để tưởng niệm các anh hùng liệt sỹ đã ngã xuống trong khu vực đèo Bù Lạch, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.
BAN lICH SỬ, TRUYỀN THÔNG
(Theo sách: 131 Di tích và địa danh Trường Sơn)