Hệ thống đường Trường Sơn huyền thoại gần 20.000km vận hành bằng cách nào?

(Dân trí) - Từ hệ thống đường kín, đường ống xăng dầu đến mạng lưới thông tin dọc Đường Trường Sơn, quân dân miền Bắc đã bảo đảm chi viện kịp thời cho chiến trường miền Nam.
Lời tòa soạn:
Trong công cuộc giành độc lập, tự do của dân tộc, mỗi chiến công oanh liệt đều được viết nên bằng máu, mồ hôi và trí tuệ của những con người Việt Nam bình dị mà vĩ đại.
Từ chiếc xe đạp thồ huyền thoại đến các sáng chế vũ khí, thiết bị và giải pháp hậu cần đầy sáng tạo, mang đậm tinh thần Việt Nam, tất cả đã góp phần làm nên thế trận nhân dân.
Dân trí trân trọng giới thiệu tới độc giả tuyến bài “Những sáng chế góp nên độc lập”, nhằm tôn vinh tinh thần sáng tạo không ngừng nghỉ của người Việt, tỏa sáng trong những điều kiện ngặt nghèo nhất. 
Xin trân trọng cảm ơn Trung tá, Tiến sĩ Trần Hữu Huy, Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam đã đồng hành cùng chương trình.

Con đường hứng chịu tổng lượng bom hơn cả Chiến tranh thế giới thứ hai
Tháng 1/1959, Hội nghị Trung ương lần thứ 15 của Đảng đã xác lập chủ trương sử dụng bạo lực cách mạng để giải phóng miền Nam, tạo bước ngoặt chiến lược cho cục diện chiến tranh.
4 tháng sau, Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định mở tuyến vận tải chiến lược Bắc - Nam, hình thành hệ thống đường Trường Sơn.

Đường Trường Sơn vốn đã tồn tại từ hàng thế kỷ dưới hình thức các con đường mòn sơ khai dành cho việc giao thông buôn bán trong vùng (Ảnh: Tư liệu).
Vai trò của đường Trường Sơn được Bộ Chính trị và Tổng Quân ủy khẳng định: "Con đường chi viện miền Nam, cho bạn là cơ bản nhất, chủ yếu nhất, có ý nghĩa chiến lược vô cùng quan trọng trước mắt và lâu dài”.
Ngày 19/5/1959 trở thành Ngày truyền thống của Đoàn 559 - Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh và Bộ đội Trường Sơn, đồng thời là ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Trung tá, Tiến sĩ Trần Hữu Huy, Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam chia sẻ (Ảnh: Đoàn Thủy).
"Đường Trường Sơn ra đời đáp ứng đúng yêu cầu lịch sử đặt ra, đáp ứng đúng nguyện vọng tha thiết của cán bộ, chiến sĩ đồng bào miền Nam và của nhân dân cả nước", Trung tá, Tiến sĩ Trần Hữu Huy, Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam chia sẻ.
Biết rõ đường Trường Sơn là con đường chiến lược nối liền Nam - Bắc, Mỹ quyết tâm đánh phá bằng những thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt với các loại thiết bị, vũ khí hiện đại của nền khoa học - công nghệ cao của quốc gia này.
Đế quốc Mỹ lúc đó chi tiêu hàng tỷ USD hòng bóp nghẹt đường mòn Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, con đường huyền thoại vẫn tồn tại.
Trong suốt cuộc kháng chiến, Không quân Mỹ và quân đội Sài Gòn đã mở hơn 151.800 trận chiến với khoảng 733.000 lượt máy bay, trút xuống Đường Trường Sơn với hàng triệu tấn bom đạn, vượt tổng lượng bom sử dụng trong Chiến tranh thế giới thứ hai.
Đồng thời, hàng nghìn cuộc hành quân mặt đất, kết hợp rải chất độc hóa học, thiết bị cảm biến và phương tiện trinh sát hiện đại được triển khai nhằm phát hiện, chia cắt và vô hiệu hóa tuyến vận tải.

Vượt qua muôn vàn gian khổ các chiến sĩ lái xe Trường Sơn đưa hàng và người ra tiền tuyến (Ảnh: Tư liệu).
Tuy nhiên, bất chấp cường độ đánh phá ở mức tối đa, hệ thống Trường Sơn vẫn duy trì được khả năng vận hành liên tục, thể hiện năng lực tổ chức và thích ứng vượt trội trong điều kiện chiến tranh công nghệ cao.
Về mặt kỹ thuật - quân sự, từ những ngày đầu, những người lính Trường Sơn đã hành quân với kỷ luật sắt: "Đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng" để bảo mật tuyệt đối tuyến huyết mạch trước mạng lưới kiểm soát dày đặc của đối phương.
Trong giai đoạn 1959-1975, lực lượng Trường Sơn đã xây dựng gần 20.000km đường, gồm 5 trục dọc và 21 trục ngang, hình thành cấu trúc vận tải đa tuyến liên hoàn khổng lồ.

Từ những lối mòn ban đầu, đường Trường Sơn phát triển thành tuyến vận tải chiến lược (Thiết kế: Kim Ngân).
Tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn đã trở thành một "trận đồ bát quái xuyên rừng rậm", khiến Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ McNamara cũng phải thừa nhận sự bất lực trong việc ngăn chặn dòng người và của "chảy" thẳng vào miền Nam.
Ẩn mình dưới tán rừng để né máy bay
Một trong những sáng tạo tiêu biểu là hệ thống "đường kín", được thiết kế nhằm vô hiệu hóa các phương tiện trinh sát hồng ngoại, điển hình như máy bay AC-130.
Loại máy bay này được trang bị pháo 20mm 6 nòng và pháo 40mm, thường xuyên hoạt động ban đêm, bay dọc tuyến Trường Sơn để phát hiện, truy đuổi và bắn phá các đoàn xe vận tải.
Cụ thể, trong mùa mưa năm 1971, bộ đội và dân công hỏa tuyến đã làm việc liên tục để mở các tuyến "đường kín" dưới tán rừng già Trường Sơn. Trên khắp các công trường, không khí lao động diễn ra khẩn trương, sôi nổi, góp phần hình thành mạng lưới trục dọc, trục ngang với tổng chiều dài lên tới khoảng 3.140km.

Xe vận tải Trường Sơn ngụy trang bằng lá cây, giàn tre (Ảnh: Tư liệu).
Ở những đoạn đi qua địa hình trống trải, các đơn vị nữ công binh đã làm các khung dàn bằng cây gỗ, lấy cành cây che phủ ngụy trang, nhiều nơi còn sử dụng phong lan rừng treo lên nhằm tăng độ che phủ.
Có đoạn, công binh dùng dây rừng neo buộc các ngọn cây hai bên đường chụm vào nhau, tạo thành mái vòm tự nhiên, nâng cao hiệu quả ngụy trang.
Từ đó, lực lượng vận tải có thể hoạt động ban ngày mà vẫn bảo đảm bí mật, qua đó nâng hiệu suất vận chuyển lên gấp 2-3 lần so với chỉ hành quân đêm.
“Mạch máu” giữa mưa bom bão đạn
Song song với những cung “đường kín” kỳ tích là hệ thống đường ống xăng dầu chiến lược dài đến 5.000km dọc đường Trường Sơn được xây dựng dưới mưa bom, bão đạn, thể hiện ý chí kiên cường và tinh thần sáng tạo của quân và dân ta trong điều kiện chiến trường khắc nghiệt.
Theo Thiếu tướng Hồ Sỹ Hậu, nguyên Cục trưởng Cục Kinh tế Bộ Quốc phòng, kỹ sư thiết kế thi công tuyến đường ống xăng dầu xuyên Trường Sơn, nhu cầu cấp bách về vận chuyển nhiên liệu xuất hiện rõ rệt từ năm 1968, khi Mỹ tăng cường đánh phá các tuyến giao thông, kho tàng và bến bãi.

Thiếu tướng Hồ Sỹ Hậu, nguyên Cục trưởng Cục Kinh tế Bộ Quốc phòng, kỹ sư thiết kế thi công tuyến đường ống xăng dầu xuyên Trường Sơn (Ảnh: PV).
Các phương thức vận chuyển truyền thống như gùi xăng, khiêng phuy hay vận chuyển đường sông đều gặp tổn thất nặng nề, thậm chí gây thương vong lớn cho lực lượng vận tải. Trước thực tế đó, việc xây dựng một hệ thống đường ống xăng dầu trở thành giải pháp chiến lược.
Từ những hỗ trợ ban đầu của Liên Xô với các đoạn ống dã chiến, kết hợp cùng năng lực tự sản xuất trong nước, quân và dân ta từng bước hình thành mạng lưới đường ống quy mô lớn.
Đặc biệt, việc chế tạo thành công các loại máy bơm dã chiến đã giúp duy trì dòng chảy liên tục trên toàn tuyến. Hệ thống này bao gồm hàng trăm trạm bơm, kho chứa và lực lượng chuyên trách được tổ chức thành các trung đoàn, bảo đảm vận hành trong điều kiện chiến tranh ác liệt.
Quá trình thi công đối mặt với vô vàn thách thức khi địa hình Trường Sơn vô cùng hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt, cùng sự đánh phá liên tục của không quân Mỹ.
Để khắc phục, bộ đội ta đã áp dụng nhiều giải pháp sáng tạo, từ ngụy trang đường ống trong rừng, đặt ống dưới lòng sông, đến việc đánh lạc hướng trinh sát địch bằng các tuyến giả. Đặc biệt, việc xây dựng các bể chứa trên cao để xăng tự chảy xuống điểm cấp phát đã giúp hạn chế sử dụng máy móc phát nhiệt, qua đó tránh bị phát hiện bởi trinh sát hồng ngoại.

Đường ống xăng dầu dài đến 5.000 km dọc đường Trường Sơn được xây dựng dưới mưa bom, bão đạn (Ảnh: Tư liệu).
Song song với kỹ thuật, yếu tố con người đóng vai trò quyết định.
Các kỹ sư và chiến sĩ đã vận dụng linh hoạt nhiều phương pháp dã chiến như "đếm bước chênh cao" để xác định địa hình, hay tận dụng vật liệu sẵn có để thay thế thiết bị chuyên dụng. Những sáng kiến này không chỉ giúp vượt qua khó khăn trước mắt mà còn bảo đảm tiến độ thi công trong điều kiện thiếu thốn.
Sau nhiều năm xây dựng và mở rộng, tuyến đường ống xăng dầu Trường Sơn đã vận chuyển hàng triệu tấn nhiên liệu phục vụ chiến trường, góp phần duy trì hoạt động của các đơn vị cơ giới và bảo đảm hậu cần cho các chiến dịch lớn.
Mạng lưới đưa mệnh lệnh từ Tổng hành dinh đến chiến trường
Ngoài ra, để điều hành toàn bộ "cơ thể" khổng lồ rộng 132.000 ki lô mét vuông, hệ thống thông tin liên lạc hiện đại đã được thiết lập giúp mạng lưới thông tin được truyền tải dọc theo Đông - Tây Trường Sơn, bảo đảm mệnh lệnh từ Tổng hành dinh được truyền đi thông suốt và bí mật.
Mạng lưới này bao gồm cả hệ thống thông tin dây bọc và vô tuyến điện báo, được triển khai tại tất cả các đơn vị, bảo đảm duy trì liên lạc.
Mạng lưới thông tin này đã duy trì sự chỉ huy thống nhất trực tiếp từ Tổng hành dinh Bộ Quốc phòng tới Bộ Tư lệnh Trường Sơn và các đơn vị trên toàn mặt trận, bảo đảm thông suốt, bí mật, kịp thời, bất chấp bom đạn của kẻ thù đánh phá ác liệt.

Các chiến sĩ thông tin Trường Sơn đảm bảo thông suốt liên lạc trong mọi tình huống (Ảnh: Tư liệu).
Dưới mưa bom bão đạn, lực lượng làm nhiệm vụ phải vượt qua nhiều sông suối hiểm trở, nhưng thông tin liên lạc vẫn luôn được bảo đảm thông suốt.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: "Việc liên lạc là việc quan trọng bậc nhất trong công tác cách mạng, vì chính nó quyết định sự thống nhất chỉ huy, sự phân phối lực lượng và do đó bảo đảm thắng lợi".
Qua mạng lưới này, bức điện lịch sử của Đại tướng Võ Nguyên Giáp: "Thần tốc, thần tốc hơn nữa. Táo bạo, táo bạo hơn nữa..." đã vang lên. 
Hệ thống đường Trường Sơn ngày nay đã trở thành Di tích quốc gia đặc biệt, không chỉ để tôn vinh những hy sinh anh dũng mà còn là minh chứng vĩnh cửu cho trí tuệ và ý chí sáng tạo vượt thời đại của dân tộc Việt Nam.