LINH HỒN CỦA ĐÁ
Ký sự: Hoàng Văn Kính
Bia đá trong Văn Miêu – Quốc tử giám
Năm nào cũng vậy, trước khi bước vào năm học mới, gia đình tôi đều đưa các cháu đến Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Vào khu nội tự thắp hương, kính cẩn tưởng niệm và tri ân các bậc tiền nhân, những người đã có công vun đắp truyền thống hiếu học của dân tộc.
Đứng chiêm bái 82 bia đá vinh danh 1.307 lượt Tiến sĩ đỗ đạt qua 82 khoa thi kéo dài hơn 300 năm, từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII, dưới các triều Nhà Lê sơ, Nhà Mạc và Nhà Lê trung hưng (1442–1779). Cũng là dịp để nhắc nhở, giáo dục các cháu biết trân trọng việc học, kính trọng thầy cô và noi theo truyền thống hiếu học của các bậc tiền nhân.
Mỗi tấm bia là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo do các nghệ nhân hàng đầu tạo tác. Đó là những trang sử bằng đá – không chỉ lưu giữ ký ức và bản sắc dân tộc, mà còn là cầu nối truyền thống hiếu học giữa quá khứ với hiện tại và tương lai. Được xây dựng vào năm Canh Tuất dưới thời vua Lý Thánh Tông, đến nay Văn Miếu đã tồn tại 956 năm.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và thẩm mỹ đặc sắc, tháng 3/2010, Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương đã công nhận bia Tiến sĩ là Di sản tư liệu Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Tháng 5/2011, Tổng Giám đốc UNESCO đã công nhận 82 bia Tiến sĩ là Di sản tư liệu và ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới toàn cầu.
Ngày 14/01/2015, Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam công nhận 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám là Bảo vật quốc gia. Đây là sự đánh giá và khẳng định giá trị đặc biệt của hệ thống bia Tiến sĩ đối với nền văn hóa, giáo dục Việt Nam nói riêng và nhân loại nói chung.
Mỗi tấm bia bia được đặt trên lưng một cụ rùa đá – biểu tượng của sự trường tồn và bền vững, Hình chạm khắc, hoa văn trang trí và nghệ thuật thư pháp chữ Hán trên mỗi tấm bia mang phong cách riêng, phản ánh đặc trưng của từng thời kỳ lịch sử, thể hiện trình độ điêu khắc tinh xảo của cha ông ta.
Giá trị và nét độc đáo của 82 bia đá không chỉ khắc tên tuổi, quê quán của các vị Tiến sĩ phản ánh rõ nét chế độ khoa cử Nho học, quá trình tuyển chọn nhân tài mà còn khảng định truyền thống hiếu học của dân tộc ta.
Trên thế giới có nhiều quốc gia dựng bia ghi danh, nhưng chỉ riêng bia Tiến sĩ ở Văn Miếu có bài ký ghi lại lịch sử các khoa thi và triết lý của triều đại về giáo dục, đào tạo, sử dụng nhân tài.
Văn bia khoa thi năm 1554 có đoạn viết “Những người có chức quan vẫn thường nghiền ngẫm trung nghĩa, dồi mài liêm cần, nguyện làm vị Trạng nguyên trung hiếu, làm bậc quân tử ngọc vàng, ngõ hầu không hổ thẹn với các bậc tu thân toàn mỹ đời trước. Thảng hoặc có kẻ ngoài ngọc trong đá, tiếng phượng hoàng mà lông diều hâu, làm kẻ gian tà hèn nhát, làm kẻ tầm thường a dua nịnh hót không biết hổ thẹn bởi sự chỉ trích chê bai của người đời sau… Vậy tấm đá này dựng lên uy nghiêm suốt cả ngàn năm, công luận phải trái vẫn còn đó, há chẳng đáng sợ lắm thay.”
Nhiều triết lý về dựng nước, giữ nước, bảo tồn văn hóa, phát triển giáo dục, đào tạo nhân tài… đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Chẳng hạn, tư tưởng: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu rồi xuống thấp”, được khắc trên bia đề danh Tiến sĩ năm 1484 (ghi lại khoa thi năm 1442), đến nay vẫn được xem là một tư tưởng lớn về đánh giá và sử dụng nhân tài của đất nước.
Được đứng gần mỗi tấm bia Tiến sĩ, tôi cảm nhận sâu sắc: trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, giáo dục luôn được xem là nền tảng của sự phát triển bền vững. Văn Miếu – Quốc Tử Giám không chỉ là chứng tích của một nền khoa cử phát triển, mà còn là biểu tượng tiêu biểu cho tư tưởng coi trọng hiền tài của dân tộc Việt Nam. Đặt trong mối liên hệ với giáo dục hiện đại, những tấm bia ấy vẫn giữ nguyên giá trị thời sự và ý nghĩa định hướng sâu sắc.
Những tấm bia Tiến sĩ thể hiện rõ tư tưởng lấy con người – đặc biệt là người có tri thức và đạo đức – làm trung tâm của sự nghiệp xây dựng đất nước. Việc khắc tên những người đỗ đạt lên bia đá là sự tôn vinh chính thức của nhà nước phong kiến đối với nhân tài, đúng như lời Thân Nhân Trung từng khẳng định: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia.” Tư tưởng ấy đến nay vẫn được kế thừa trong giáo dục hiện đại, khi con người được xem là yếu tố quyết định của sự phát triển, còn giáo dục là động lực then chốt để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Như vậy, dù hình thức có thay đổi nhưng bản chất của việc coi trọng giáo dục và nhân tài vẫn mang tính kế thừa xuyên suốt lịch sử.
Không chỉ tôn vinh tri thức, bia Tiến sĩ còn đề cao mục tiêu giáo dục toàn diện, kết hợp giữa “đức” và “tài”. Các bài văn bia xưa nhấn mạnh rằng người đỗ đạt không chỉ giỏi kinh sử mà còn phải có đạo đức, trách nhiệm với xã hội, với triều đình và nhân dân. Điều này tương đồng rõ nét với quan điểm giáo dục hiện đại, khi mục tiêu đào tạo không chỉ là người có kiến thức chuyên môn mà còn là công dân có nhân cách, ý thức cộng đồng và khả năng cống hiến. Trong bối cảnh hiện nay, khi hiện tượng chạy theo bằng cấp và thành tích có xu hướng gia tăng, tinh thần giáo dục thể hiện qua bia Tiến sĩ càng mang ý nghĩa cảnh tỉnh và định hướng sâu sắc.
Mỗi tấm bia đá như một lời nhắc nhở: giáo dục hiện đại phải biết kế thừa truyền thống hiếu học, tôn vinh nhân tài, đồng thời không ngừng đổi mới để hội nhập và phát triển bền vững.
Đừng có như mấy ông Tiến sỹ giấy trong bài thơ “Vịnh tiến sỹ giấy” của cụ Nguyễn Khuyến.
Cũng cờ, cũng biển, cũng cân đai.
Cũng gọi ông nghè có kém ai.
Mảnh giấy làm nên thân giáp bảng
Nét son điểm rõ mặt văn khôi
Tấm thân xiêm áo sao mà nhẹ?
Cái giá khoa danh ấy mới hời!
Ghế tréo, lọng xanh ngồi bảnh choẹ,
Nghĩ rằng đồ thật, hoá đồ chơi!
Bia đá Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám không chỉ là điểm tham quan nổi tiếng mà còn là địa chỉ giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên cả nước. Mãi nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau về trách nhiệm học tập để xây dựng đất nước.
Hoàng Văn Kính
Hội viên Hội VHNT Trường Sơn