“Mùi mắm cái” - Truyện ký của Trần Khởi
MÙI MẮM CÁI
Trần Khởi
Đêm 1/1/2026, năm Ất Tỵ sắp qua, năm Bính Ngọ đang đến, mấy CCB bạn bè thân thich cùng găp nhau vui Tết tất niên dương lịch. Cũng có mâm cao cồ đầy, cùng hát hò và chuyện kỷ niệm về chiến trường rổm rã.
Một thằng trong bọn, nhìn mâm cơm rồi thở than:
- Anh Trần Khởi ơi! Nhìn mâm cơm sang trọng đó. Nhưng thấy cá, thịt em ngán lắm!... Anh gọi thêm cho bọn em vài đĩa rau lang luộc và vài bát mắm cái ngon anh nhé. Em thèm mùi vị này lắm... Nhớ Chiến trường lắm anh K ơi. Cả bọn ồ lên:
- Chí phải!...Chí phải!....
Thằng Long vội nuốt nước bọt, ghé tai mình thầm thì:
- Mới nghe hắn nói mà tứa cả nước bọt... Nhớ cái Mùi"mắm cái" ở chiến trường lắm đồng đội ơi! Ngày nớ, được vài môi mắm cái, nấu một nồi quân dụng đầy, cho cả đại đội xơi với sắn thì còn gì bằng...
Nghe thằng Long nói, mình bâng khuâng đứng lặng hồi lâu. Một khoảng trời nẵm xưa đầy khó khăn, gian khổ. thiếu thốn và ác liệt lại ùa về. Như còn nghe như "Mùi Mắm Cái" của chiến trường ". Cái cảnh "Rừng Đói" năm xưa cứ lẫn quất đâu đây.
Tháng 8 năm 1969, mình vừa chân ráo chân ướt bước chân vào chiến trường khu 5, đúng vào giai đoạn gian khổ và ác liệt chưa từng thấy trên giải đất miền Trung. Đặc biệt trên mảnh đất Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên. Bọn Mỹ Ngụy điên cuồng nống ra, quyết tìm diệt Cộng Sản. Bọn chúng tìm mọi cách tách dân ra khỏi cách mạng, xúc tát dân vào khu dồn, ấp chiến lược. Chúng liên tục bắn phá chặn các cửa khẩu, không cho bộ đội và du kích xuống vùng Đông mua lương thực thực phẩm. Bọn Mỹ lùng sục, càn quét lên rừng sâu. Bộ đội và lực lượng du kích đói ăn, đói súng đạn đến vàng cả mắt. Ở chiến trường Thừa Thiên Huế, hoặc B2 Nam bộ còn có cái ăn vì đường xe thông, còn ở Khu 5, nhất là Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên phải tự túc hoàn toàn. Bằng mọi cách phải bám lấy dân để xin ăn, mua ăn. Mất dân lấy gì để sống và chiến đấu. Lấy gì nuôi cả một Sư đoàn 3 Sao Vàng trên 10.000 quân. Lấy gì để nuôi nổi một đội quân đông đúc của Tỉnh ủy, Tỉnh đội, và Dân quân Du kích. Đến môn dóc rau rừng, cũ mài, cũ ráy cũng cạn dần.
Trước đây đồng bảo dân tộc rất hảo tâm với bộ đội. Có được gì Họ đều san sẻ. Nhưng đến lúc cạn kiệt bà con cũng phải kí bo, chắt bóp, dành dụm cho gia đình, phòng khi cơn túng hồi đen. Các rẫy mì, rẫy ngô... Họ đều cắm chông, cài thò, đặt bẫy để đề phòng thú dữ và bọn Mỹ Ngụy càn lên tìm cách phá phách. Bộ đội và Du kích thường xuyên bị tai nạn đáng tiếc này.
Đến Chính ủy và Tư lệnh Sư đoàn ngày 2 bữa tuyển sắn, mà chẳng ấm bụng. Anh em thương binh ngày chỉ một bát cháo loãng cầm hơi. Bộ đội ta hy sinh ngày một nhiều. Chết đói, chết đau, chết rét, chết trên đường đi lấy gạo. Chết bị mìn, chông, thò. lụt bão, bị đất đá sân lấp....
Trước tình hình đó, Bộ Tông tham mưu, Khu ủy và Quân khu 5 quyết định giải thể Sư đoàn 3 Sao Vàng Anh hùng- Sư đoàn Giải phóng quân mới vừa thành lập ngày 2/9/1965. Các trung đoàn được biên chế cho các tỉnh đội Quảng Ngãi, Bình Định và Phú Yên. Chỉ để lại một bộ phận nhỏ gọi là BTL Tiền phương Quân khu. Phút chia tay bùi ngùi lưu luyến khi kẻ ở người đi. Đại bộ phận bộ đội chủ lực phải xuống đồng bằng bám đất, giành dân, cùng lực lượng địa phương và dân quân du kích phá banh khu dồn, mở rộng vùng giải phóng. Phải bám trụ, quyết tâm đánh những trận lớn để gây lòng tin và cướp vũ khí, lấy lương thực địch đánh lại chúng.
BTL Tiền phương Quân Khu chủ trương cho cho các cơ quan phải tự túc lương thực phẩm, bằng cách phát rừng, phát rẫy làm nương. Tất cả cán bộ từ cấp tá thượng tá đến chiến sỹ đều tham gia. Lúc này, cấp bậc Thượng tá trên chiến trường cũng hiếm hoi lắm, chỉ đếm trên đầu ngón tay. Hằng ngày dầu bụng đói meo, Họ vẫn ra đồi phát nương, làm rẫy. Nhưng làm ăn đâu phải chuyện dễ. Máy bay trực thăng Mỹ liên tục mò lên. Nơi nào có rẫy là chúng tìm cách bắn phá, chà xát hủy diệt. Nương rẫy phải cho người canh gác. Sợ nhất khoái sắn, chưa đến mùa thu hoạch bị anh em nhà mình vặt trộm. Có đoàn bộ đội ở Bắc đi ngang qua rẫy mỳ của Quân khu xin xỏ, đôi co một hồi không được. Họ liền trói các vê binh gác vườn, nhét dẻ vào mồm. Ào vào nhổ sạch nương sắn dự phòng của Quân khu. Họ còn để lại mảnh giấy: "Chúng tôi thuộc Đoàn An B2, khi hành quân qua đây, đói quá làm liều, mong các đồng chí hết sức thông cảm....". Đau nhất và thật đáng thương cho mấy cậu lính trẻ của đơn vị vặt trộm rau mới nhú đọt về ăn lại bị kỷ luật.
Mấy ai sống ở Sư 3 Sao Vàng giai đoạn này mà quyên cảnh " Rừng Đói" ngày ấy. Đói khát quá, càng tăng thêm nghĩa tình cao đẹp của đồng đội, đồng bào. Tình cảm cao cả quân dân thắm thiết. Nhưng nhiều lúc đói quá cũng làm cho người ta nhỏ bé lại trước hiện thực cuộc sống.
Chuyện " Mùi Mắm Cái" thế này: Nhớ ngày 1/1 Tết dương lịch năm Kỷ Dậu- 1969. Đơn vị Vệ bình Trình sát tổ chức xuống vùng Đông mua gạo và thực phẩm, để chuẩn bị đón Tết. Đoàn đi gồm có: Đại đội phó Đặc Thành, Trung đội trưởng Minh Ngọc, Trung đội trưởng Nguyễn Bằng, chị Lê Học, Ola Bơn, Đặng Nho và Trần Khởi.
Khi đoàn vừa đến chân cưả rừng Đèo Ngụy, Xã Cát Sơn. Huyện Phù Cát, mọi người dồn ử lại khá đông. Cả quân Sư đoàn 3 và anh em tỉnh đội, du kích cứ nhìn nhau để tìm cách thoát ra khỏi cửa tử này. Pháo địch bắn rát 2 bên truông. Lại được tin của anh em tỉnh đội:
- Bọn lính Sư đoàn Mãnh Hỗ Năm Triều Tiên đang phục ở khu vực này.
Các đoàn cứ nhìn nhau, xem ai đi trước, để mình theo sau. Tất cả đều để mắt, đặt niềm tin lớn vào nhóm Vệ bình Trinh sát tụi mình.
Một lúc sau, anh Thanh nói với mình và chị Học:
- Các em cứ ở đây cùng anh em tỉnh đội. Tôi, đồng chí Bằng, đồng chí Ngọc đi trước dò đường, có gì tôi cho người về đón.
Thấy bộ đội đoàn Sư 3 lên đường. Anh em Tỉnh đội và Du kích cũng vội vàng ùn ùn theo sau, để lộ mục tiêu phải trả giá. Đoàn mình hy sinh 1 đồng chí. Bên tỉnh đội hy sinh 5 bởi Mìn Claymo.
Mình đang nằm võng, nghe anh Ngọc quay về bảo:
- Đ má... Bọn chúng phục ngay ngã 3. Mình không ngờ. Bọn chúng phục ngay trong nhà dân. Mình bắn trả lại quả B40 làm vỡ chùm Mắm Cái. Mùi bay ra thơm thiết!... thèm thiệt!...
Đêm Mỹ Tài, trời tối như mực. Ngữa bàn tay chẳng chộ. Mấy anh em theo anh Minh kinh tài nằm vùng của Huyện, bí mật, lầm lũi trong bóng đêm, lần từng gia đình, vận động bà con quyên góp ủng hộ gạo, thực phẩm cho cách mạng. Anh Minh bận bộ đồ đen. Mặt trùm khăn không thấy rõ. Chỉ nghe giọng ồm ồm, dứt khoát, chắc chắn. Anh dẫn tụi mình đến cái chuồng bò bỏ trống đằng vườn dừa, ngôi nhà của ai đó. Một ngọn nến lẹo lét thắp lên. Thấy rõ chuồng bò còn phân bò và rất nhiều rơm rạ. Má già người nhỏ thó, hom hem, chừng trên 70 . Bàn tay Má rưng rưng, phanh lớp rơm ra, dở chiếc nong trên mặt. Một mâm cơm thịnh soạn được bày ra. Có bánh xèo, bánh tráng, rau sống và cả một tô mắm cái thơm lừng. Ui cha mừng như cha mẹ chết sống lại. Ở rừng ở rú, đói khát lâu ngày. Chộ mâm cơm ngon lành, thấy mặt ai cũng tươi tỉnh. Lại phải cái mùi mắm cái ngọt ngào, thơm tho, bắt miệng. Đứa mô cũng hì hà, hì hục, chấm chấm, và và. Nghĩ lại mà tức cười.
Trên đường lên Cứ, anh em mang gạo. Riêng mình nhỏ con, được anh Thanh phân công gùi thùng mắm cái và một bịch tép biển. Thùng mắm khoảng chừng 30kg Đây là loại mắm sống, muối bằng cá trích, cá nục hay cá cơm. Nên người ta gọi " Mắm Cái". Thùng được làm bằng thiếc, chiều ngang 30 cm, chiêù dọc 50cm. Thời đó đơn vị được vài con mắm cái chắm với sắn thì còn gì bằng. Cả đại đội may lắm có được vài môi mắm cái nấu một nồi to quân dụng, nước pha loãng thì còn gì hơn.
Khi đoàn mình luồn lách ở vùng Đông. qua Mỹ Thắng, lầm lũi vượt qua đường 1, đầy rẫy ổ mật phuc của bọn địch, tim đường mang gạo và thực phẩm lên cứ, thì bị bọn Nam Hàn, thuộc Sư đoàn Mãnh Hỗ phục ngay tại dưới chân Đèo Ngụy ( Dốc Voi) Phù Cát. Thằng Nho hy sinh ngày giờ phút đầu. Đại đội phó Đạt Thanh bò lên lấy cho được gùi gạo. Toàn bộ anh em đồng loạt nổ súng đánh trả hết sức dũng cảm, quyết bảo vệ cho bằng được lương thực thực phẩm. Bởi anh em đơn vị đang mong đợi từng giờ, từng phút. Ngày Tết đang đến gần.
Mình nghe tiếng Anh Ngọc kêu với sang:
- Ném sang đây cho tớ mấy quả lựu đạn!...Nhanh lên Khởi ơi!...
Mình vứt thẳng vào chỗ bụi tre cho anh 2 quả.
Súng nổ râm ran. Lửa khói mù mịt, Mình thấy lưng áo ướt đầm dề, lại thơm mùi mắm cái. Tôi chợt nghĩ:
- Thôi chết rồi!...Thùng mắm bị trúng đạn!...
Trong tiếng súng hoang loạn Tôi gọi to:
- Anh Thanh ơi!...Thùng mắm bị trúng đạn thủng rồi!... Thủng rồi anh ơi!...
Anh Thanh vừa bắn phát một, vừa gọi sang cho mình như mệnh lệnh:
- Em ơi!..Khởi ơi!...không được để mất thùng mắm nghe em!.... Để mất là bị kỷ luật đó nghe chưa?...Đồng đội đang đợi ta từng giờ từng phút...
Anh gọi, dặn hai đến ba lần. Hình như bọn địch đánh được hơi anh. Chúng bắn loạn xạ, xối xã. Anh Thanh bị một phát đạn vào phần mềm phía đùi phải. Anh Ngọc băng bó cho Đại đội phó Thành xong, vội bò sang chỗ mình xé áo, nhét chổ thùng mắm bị thủng lại.
Thằng BlBon người dân tộc Hore bị thương vào đầu, máu chảy lênh láng. Chảy tràn cả mặt. Cả áo quần. Anh Ngọc băng cho nó. Nằm bẹp bên bờ ruộng nó gào lên:
- Mùi Mắm Cái ở mô mà thơm rứa anh ơi!....
Rồi Nó gắng gượng bò lại chỗ mình. Tưởng làm gì, hoá ra Hắn lôi cục dẻ sau thùng mắm, rồi kê mồm vào uống ừng ực. Mình hoáng hốt, hất tay hắn. Hình như hắn uống mắm trộn với máu của mình. Nhìn mặt hắn nhem nhuốc. Đất, bùn, máu, mắm trộn lẫn nhau. Mình mắng, Hắn nhé răng cười khoái trá, nói:
- Đã thiệt?....Đã thiệt anh ơi!...
Rồi Hắn loạng choạng, đứng dậy nâng khẩu Aka lìa một loạt sang phía bên kia.
Mình Nghe chị Học bảo:
- Người bị thương mất máu nhiều, khát nước. Nếu uống nước nhiều thì đi luôn... Anh Bằng vội lấy dẻ nhét thùng mắm lại, và thấy anh cũng lấy tay quẹt mấy cái cho vào mồm. Mình lắc đầu hỏi:
- Anh không sợ bẩn à?
Anh cười:
- Bẩn chỉ mô!... Ngon thiệt!....Ngon thiệt!... Bỏ uổng!..
Đường về đơn vị, vượt qua Đèo Ngụy. Đồi nui bị bom đạn địch đánh xác xơ, cày nát. Nhưng những bông mua rừng vẫn vươn mình khỏe sắc với mùa xuân. Thăng blBon rên hừ hừ vẫn dặt dẽo, cúi thấp cố níu giữ một chút gì của Xuân. Nó rứt mấy bông mua rừng. Mình trố mắt hỏi:
- Để làm chi rứa BlBon ơi?....
Nó nói trong mệt nhọc :
- Để đón giao thừa..... Đón giao thừa...
Anh Ngọc dìu thằng BlBon lên đỉnh dốc. Người Hắn lã dần. Anh em động viên. Nhưng xem chừng Hắn không qua khỏi. Nằm trên vai Ngọc, trong cơn mê sảng Hắn thều thào. Tiếng hắn nghe lúc được lúc mất, nhỏ dần.... nhỏ dần...
- Mùi Mắm Cái đâu thơm rưa anh Khởi ơi!...
Em thèm quá!... cho em uống một chút anh ơi!....
Nói xong, Hắn buông thỏng hai tay. Cành hoa mua trên tay hắn rơi xuống đất. Hắn nấc lên mấy cái, rồi nhắm mắt, bước vào thế giới bên kia còn phảng phất "mùi mắm cái"...
Anh Thanh vội nhặt cành hoa mua lên. Bùi ngùi lau nước mắt.Tay nâng niu, rồi cắm lên đằng sau thùng mắm của mình.
Đợt đó, đi 6 người, còn 3. Thật đúng" một bát gạo một bát máu". Anh em về đến nhà phải trên tháng. Được tin đoàn về, đơn vị mừng vui khôn xiết. Nhưng cũng bùi ngùi xót xa vì đồng đội nằm lại dọc đường.
Bữa cơm chiều tất niên với nồi cơm mà mỗi người chỉ được 1/2 lon gạo. Bữa tuyển cơm lâu rồi mới có. Một thau to nước mắm cái thơm lừng. Anh em không quên để dành 1bát cơm đầy, môt đôi đũa, một tô nước mắm cái và cắm lên bát cơm mấy bông mua rừng và mấy que hương. Một bữa cơm vui buồn lẫn lộn. Nhưng rồi, mọi người cố quên đi tất cả, để chuẩn bị cho giờ phút giao thừa thiêng liêng đang đến và cho trận đánh ngày mai....
Lệ Thủy ngày Tất Niên 1/1/2026
Trần Văn Khởi
57 Quang Trung, thị trấn Kiến Giang, huyện Lệ Thuỷ,
tỉnh Quảng Bình; ĐT: 0815886432