DI TÍCH QUỐC GIA ĐẶC BIỆT
ĐÈO ĐÁ ĐẼO
.jpg)
Bia Di tích trên đỉnh đèo Đá Đẽo
9.1. Tên gọi di tích: Đèo Đá Đẽo.
9.2. Địa điểm: Di tích đèo Đá Đẽo nằm trên Đường 15A, (nay nằm trên Đường Hồ Chí Minh) thuộc địa phận xã Thượng Hóa, huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình.
9.3. Sự kiện, nhân vật lịch sử, đặc điểm của di tích:
Nhận rõ vị trí chiến lược của Đường 15A trong hệ thống đường Trường Sơn, địch ra sức đánh phá ngăn chặn. Các lực lượng bảo vệ và đảm bảo giao thông Đường 15 nói chung và đoạn qua Đèo Đá Đẽo nói riêng đã ngày đêm chiến đấu anh dũng để tuyến Đường 15 qua đây không bị ách tắc.
Công trường 151, phụ trách đoạn Đường 15A từ Xuân Sơn (xã Sơn Trạch, Bố Trạch) qua Đèo Đá Đẽo, ngầm Khe Rinh (xã Trung Hóa, Minh Hóa) ra đến Khe Ve. Sau đó được bổ sung thêm lực lượng TNXP của Đại đội N.75 và Đại đội N.73 làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông.
Chốt giữ, làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông trên Đường 15A tại trọng điểm Đèo Đá Đẽo là Tiểu đoàn 24 công binh, Binh trạm 12, Đoàn 500 (từ năm 1970 thuộc Bộ Tư lệnh Trường Sơn). Từ năm 1968 đến năm 1972, cán bộ, chiến sỹ của Tiểu đoàn 24 đã ngày đêm bám đường, bám trọng điểm luôn mưu trí, sáng tạo, chiến đấu quên mình. Đây là trọng điểm máy bay Mỹ đánh phá vô cùng ác liệt, chúng đã đánh hơn 7.000 lần với nhiều loại máy bay khác nhau B52, F105, F4H.., ném hàng chục ngàn quả bom, có tháng địch đánh liên tục cả 30 ngày, có ngày đánh hơn 60 lần tại trọng điểm này. Ngay sau khi máy bay địch ngừng đánh phá, trinh sát phát hiện đường bị hư hỏng, dù bom chưa nổ, cán bộ, chiến sỹ của Tiểu đoàn 24 nhanh chóng tiếp cận mặt đường, tìm mọi biện pháp khắc phục ngay.
Trong những năm đảm bảo giao thông trên Đường 15A và đặc biệt là tại trọng điểm Đèo Đá Đẽo, Tiểu đoàn đã san lấp hàng vạn mét khối đất, đá, phá gỡ hơn 1.000 quả bom nổ chậm, bom từ trường, bom vướng nổ, mở được 62 km đường mới, khôi phục hơn 100 km đường cũ, phục vụ đắc lực, kịp thời cho các đơn vị vận chuyển. Tiểu đoàn 24 đã cứu được 57 ôtô và hơn 100 tấn hàng không bị hư hỏng ngay khi địch còn đang đánh phá.
Với những chiến công đã đạt được trong chiến đấu và phục vụ chiến đấu, ngày 31 tháng 12 năm 1973, Tiểu đoàn 24 công binh vinh dự được Chủ tịch nước tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.
Không chỉ đối mặt với bom đạn, mà ở đây các anh chị còn đối mặt với nhiều khó khăn, trở ngại khác, đó là điều kiện ăn ở thiếu thốn đủ thứ, nguồn nước không hợp vệ sinh…Ăn uống thiếu thốn, sốt rét, lao động khẩn trương...
Ngoài những đơn vị bộ đội Công binh của Đoàn 500, Bộ đội Trường Sơn, bảo đảm giao thông trên ở trọng điểm Đèo Đá Đèo còn có lực lượng TNXP N.37. Thực hiện chủ trương “bốn trước”, các Đội TNXP tổ chức khai thác đá dự trữ để khi cần là có ứng cứu đường ngay. Công việc nặng nhọc tưởng chỉ có nam giới mới có thể đảm nhận nổi vì mỗi Đại đội phải phá hàng ngàn tấn đá trong một tháng.
Các nữ TNXP N.37 đã xung phong cùng với nam giới đảm nhiệm công việc này. Tiêu biểu cho phong trào này là A4 - C735 do Đinh Thị Thu Hiệp làm Tiểu đội trưởng. Chị đã làm gương cho chị em trong Tiểu đội việc tự học cách tạ đá, nhồi mìn, làm xe chở đá… Một thời gian sau chị em đã vươn lên bắt kịp với nam giới; năng suất từ chỗ 0,8-1m3 một người trong một ngày, nay tăng lên 2-2,5 m3 một ngày. Có những thời điểm C.735 phải chiến đấu liên tục trong 79 ngày đêm với bom đạn Mỹ để bảo vệ đường. Nhiều tấm gương tiêu biểu trong khi làm nhiệm vụ tại trọng điểm đèo Đá Đẽo như: Chị Nguyễn Thị Khia, chiến sỹ nuôi quân nhưng trong tình trạng khẩn cấp thiếu người chị cũng xung phong ra mặt đường và chị đã hy sinh anh dũng trong khi làm nhiệm vụ. Anh hùng Đinh Thị Thu Hiệp đã có những sáng tạo trong công việc, luôn luôn anh dũng bảo vệ đường, cứu xe, cứu hàng, chị đã gắn bó với Đường 15A trong 10 năm liền. Tinh thần chiến đấu, phục vụ chiến đấu, kiên cường bám trụ đảm bảo giao thông của lực lượng TNXP đã đảm bảo “lưu lượng” xe qua đèo đạt 300 xe trong một ngày.
Đặc biệt, đã chuyển được một lượng vật chất và binh lực phục vụ kịp thời các chiến dịch lớn như: Chiến dịch Mậu Thân (1968); chiến dịch Đường 9 - Nam Lào (1971); chiến dịch trị - Thiên (1972) và chiến dịch Hồ Chí Minh năm 1975, giải phóng hoàn toàn miền Nam thống nhất Tổ quốc.
9.4. Xếp hạng: Ngày 09 tháng 12 năm 2013 Thủ tướng Chính phủ có Quyết định số 2383/QĐ-TTg về việc công nhận di tích Quốc gia đặc biệt Hệ thống Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh, Di tích Đèo Đá Đẽo là 1 trong 37 Di tích được xếp hạng đợt đầu.
.jpg)
Xe bộ đội Trường Sơn qua đèo Đá Đẽo trong chiến tranh
9.5. Hiện trạng Di tích
Đã được địa phương đưa vào quy hoạch; khoanh vùng bảo vệ; Di tích không bị xâm hại. Năm 2004 Binh đoàn 12 đã xây dựng Bia đá tại đỉnh Đèo Đá Đẽo. Các Cựu binh Trường Sơn, khách du lịch thường dừng chân tại đây để thưởng lãm phong cảnh và tham quan di tích.
Ban Lịch sử Truyền thống