Xin trân trọng giới thiệu với bạn đọc về các câu trả lời phỏng vấn của Thiếu tướng Hoàng Kiền, Anh hùng LLVTND, Phó Chủ tịch Hội Trường Sơn Việt Nam, nguyên là Kỹ sư Công trình Quân sự với báo Văn nghệ về Quy hoạch Thủ đô hiện nay…
      Câu hỏi 1:
    Trong hành trình 100 năm, Hà Nội nên cân bằng như thế nào giữa yêu cầu phát triển và việc giữ gìn bản sắc - đâu là giới hạn cần được tôn trọng?
           Đây là câu hỏi chạm đúng “điểm khó nhất” của mọi đô thị lớn: Phát triển nhanh nhưng không tự đánh mất mình. Với Hà Nội – một thành phố, Thủ đô hơn 1000 năm văn hiến, có chiều sâu lịch sử – bài toán không phải là có phát triển hay không, mà là phát triển đến đâu và dừng ở đâu.
          1. Khái niệm cân bằng không phải là 50–50, mà là phân tầng thông minh
           Vấn đề với Hà Nội không cần “giữ nguyên toàn bộ” cũng không thể “hiện đại hóa toàn diện”. Cách hợp lý là phân chia lớp không gian, chia thành các vùng kế tiếp nhau từ lõi mở ra để có qui định giữ gìn, cải tạo, phát triển cụ thể cho phù hợp.
           • Vùng di sản lõi (bất khả xâm phạm tương đối) đây là yếu tố hàng đầu, quan trọng nhất, là yêu cầu để giữ được cái gốc bản sắc của Thủ đô nghìn năm văn hiến.
           Như khu Phố cổ Hà Nội, Hoàng thành Thăng Long, Hồ Gươm.
          Giữ cấu trúc đô thị, tỷ lệ kiến trúc, mật độ, vật liệu, thậm chí cả nhịp sống. Ở đây, “phát triển” chủ yếu là nâng chất lượng sống và bảo tồn, không phải xây mới. Sửa chữa công trình nhưng phải giữ được kiến trúc cổ qua hàng nghìn năm lịch sử.
           • Vùng chuyển tiếp (cải tạo có kiểm soát).
          Các khu tập thể cũ, đặc biệt các khu nhà đã xây dựng trong thời kỳ bao cấp, chất lượng không cao, nay xuống cấp ảnh hưởng cả về chất lượng cuộc sống và cảnh quan đô thị. Khu phố Pháp đã xây dựng hơn một trăm năm nay đã xuống cấp.
          Cho phép tái thiết nhưng phải giữ tinh thần kiến trúc và cảnh quan cho phù hợp, không có biến động đột xuất phá vỡ cảnh quan chung.
          • Vùng phát triển mới (hiện đại, mật độ cao).
          Hà nội đã qua 4 lần điều chỉnh mở rộng vào các năm 1961, 1978, 1991, 2008, nhất là khi sáp nhập tỉnh Hà Tây vào Hà Nội năm 2008, có đủ diện tích để phát triển mở rộng.
           Đó là các khu vực: Tây Hồ Tây, Đông Anh, Hòa Lạc…
          Các khu vực đó là nơi Hà Nội “giải phóng áp lực”, phát triển cao tầng, hạ tầng lớn, đô thị thông minh, phát triển đô thị lớn hiện đại đa dạng các hình thức kiến trúc.
          Nếu không tách lớp rõ ràng, mọi thứ sẽ bị “trung bình hóa”: vừa mất bản sắc, vừa không đủ hiện đại.
          2. Giới hạn cần được tôn trọng
          Có một số “lằn ranh đỏ” mà nếu vượt qua, bản sắc sẽ không thể phục hồi:
          a. Giới hạn về không gian và tầm nhìn
           • Không để cao ốc phá vỡ trục cảnh quan quanh Hồ Gươm hoặc khu di sản.
           • Về hình dáng, đường nét phải có “vùng cấm cao tầng”, có qui định cụ thể cao đến đâu và nần nâng dần lên theo chiền dài bán kính tính từ trung tâm Hồ Gươm trở ra.
          b. Giới hạn về mật độ và hạ tầng
           • Phố cổ không thể chịu thêm dân số và xe ô tô các loại. Thực tế cho đến nay đã quá đông đúc, mật độ người và xe đã quá cao, phải có biện pháp dừng lại.
          • Nếu tiếp tục nhồi nén dân số phát triển qua các thế hệ, di sản sẽ “chết ngạt” dù nhà vẫn còn.
          c Giới hạn về chức năng sống
          • Di sản không phải bảo tàng chết. Phải có các hoạt động đa dạng, phong phú, sức sống hoà quyện với các công trình kiến  trúc cổ  với nhiều hình thức.
           • Nhưng nếu bị thương mại hóa cực đoan, lạm dụng thiên về kinh tế (toàn homestay, bar, dịch vụ), cư dân gốc biến mất dẫn đến bản sắc cũng mất. Hiện tượng này đang diễn ra và  cần được quản lý điều chỉnh cho phù hợp.
          d. Giới hạn về tính xác thực
           • Tránh “giả cổ” (fake heritage).
           • Một khu phố mới xây nhưng “na ná cổ” không thay thế được giá trị thật.
          3. Phát triển kiểu Hà Nội: không chạy theo sao chép
          Hà Nội không nên cố trở thành:
           • Một Singapore thu nhỏ (quá sạch, quá kiểm soát), không hoà nhập với văn hoá đã hình thành và phát triển qua hàng nghìn năm.
           • Hay một Thượng Hải với các toà nhà cao tầng dày đặc, san sát  chen nhau đua lên trời cao.
          Thế mạnh riêng của Hà Nội là:
           • Giao hoà độ “lẫn” giữa cũ – mới.
           • Có nhịp sống chậm – linh hoạt.
           • Có không gian công cộng tự phát (vỉa hè, quán nước).
          Quy hoạch tốt là giữ được những thứ “không hoàn hảo nhưng có hồn” này, trong khi vẫn nâng cấp hạ tầng, môi trường. Thế mới là thủ đô nghìn năm văn hiến.
          4. Một nguyên tắc quan trọng: “dời áp lực, không dồn áp lực”
          Muốn giữ trung tâm lịch sử, phải:
           • Chuyển trường đại học, bệnh viện, cơ quan hành chính nhà nước ra ngoài, đã có quy hoạch qua nhiều giai đoạn nhưng chưa thực hiện được.
           • Đẩy mạnh phát triển giao thông công cộng, đặc biệt tàu điện ngầm như thủ đô các nước lớn và các nước gần ta như Singapore. Giảm xe máy tiến tới không còn xe máy ở vùng trung tâm, sau đó đến vùng chuyển tiếp.
           • Tạo ra các trung tâm mới đủ hấp dẫn để người dân muốn rời lõi cũ, đặc biệt là khu phố cổ. Nếu không, mọi chính sách bảo tồn sẽ thất bại vì áp lực sinh tồn ngày càng tăng cao.
           Cần quan tâm quy hoạch hệ thống sông ngòi.
           Hiện nay nhờ các công trình Thuỷ điện mà hiện tượng lũ ở sông Hồng cơ bản được kiểm soát (không phải lo quá nhiều về đê điều). Do đó cần quy hoạch, tận dụng quỹ đất từ 2 bên bờ sông và các bãi bồi giữa sông Hồng. (Kinh phí làm bờ kè rẻ hơn kinh phí đắp đê rất nhiều lần). Nếu được khai thác, quy hoạch tốt, chắc chắn sẽ tạo ra không gian rộng, đẹp cho Thủ đô.
          Cần đầu tư thích hợp cho việc cải tạo các dòng sông thuộc địa bàn Hà Nội, không để có những “dòng sông chết” như sông Tôi Lịch, sông Nhuệ, sông Đáy ...
          5. Tóm lại
          Trong quy hoạch 100 năm,  một giai đoạn vừa phải, cũng là dài nhất về tầm nhìn từ trước đến nay, Hà Nội cần:
           • Giữ cái không thể thay thế (di sản vật thể + đời sống bản địa).
           • Cho phép thay đổi cái có thể thay thế (chức năng, hạ tầng, khu mới).
           • Và kiểm soát vùng giao thoa (nơi dễ bị phá vỡ nhất).
          Giới hạn quan trọng nhất không nằm ở chiều cao hay mật độ, mà ở câu hỏi:
“Sau mỗi thay đổi, Hà Nội có còn là Hà Nội trong chiều dài lịch sử nghìn năm văn hiến  không?”
          Câu 2:
          Nhìn từ thực tiễn, hiện quy hoạch đôi khi chưa theo kịp chuyển động của đô thị! Và đâu là điều cần thay đổi để rút ngắn khoảng cách đó?
           Đây cũng là vấn đề rất quan trọng từ thực tế diễn ra trong nhiều thập kỷ qua, cần được bàn sâu.
     Thủ đô Hà Nội đã trải qua nhiều lần lập và điều chỉnh quy hoạch, nhưng nếu tính các mốc lớn, có thể tóm lược như sau:
          Các lần quy hoạch tiêu biểu
           1. Thời Pháp thuộc (cuối thế kỷ XIX – đầu XX)
          Lần quy hoạch bài bản đầu tiên theo kiểu đô thị phương Tây.
          2. Sau năm 1954 (miền Bắc giải phóng)
           Bắt đầu quy hoạch xây dựng Thủ đô theo mô hình xã hội chủ nghĩa.
           3. Năm 1981
           Quy hoạch tổng thể xây dựng Hà Nội đến năm 2000.
           4. Năm 1998
          Điều chỉnh quy hoạch chung Thủ đô đến năm 2020.
          5. Năm 2011
          Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô đến năm 2030, tầm nhìn 2050 (sau khi mở rộng địa giới năm 2008).
           6. Giai đoạn hiện nay (2020s)
           Đang tiếp tục điều chỉnh quy hoạch để phù hợp với thực tiễn phát triển nhanh của đô thị.
           Tóm lại: Nếu tính các bản quy hoạch lớn cấp thành phố, Hà Nội đã có khoảng 5–6 lần quy hoạch và điều chỉnh quan trọng.
          Chỉ tính từ năm 1954 khi miền Bắc giải phóng đến nay mới hơn 7 thập kỷ đã có 5 lần quy hoạch, như vậy là quy hoạch bình quân 15 năm 1 lần. Điểm lại cho thấy tầm nhìn ngắn, chưa kịp triển khai phát triển theo quy hoạch đã phê duyệt lại chuyển sang quy hoạch mới, đây là vấn đề cần quan tâm hàng đầu.
           Việc quy hoạch chưa có 1 chủ trương nhất quán lâu dài. Ban đầu thủ đô Hà Nội qui hoạch nội đô, rồi mở rộng phát triển ra các huyện ngoại thành, sau đó sáp nhập Hà Tây vào Hà Nội. Dẫn tới các quy hoạch đều chưa kịp triển khai đã bị phá vỡ.
          Một vấn đề thực tế cho thấy, dù Thủ đô Hà Nội đã trải qua nhiều lần quy hoạch, nhưng đôi khi vẫn tồn tại độ trễ so với tốc độ phát triển và chuyển động nhanh của đô thị. Nguyên nhân chủ yếu là do quy hoạch còn mang tính tĩnh, trong khi thực tiễn phát triển lại rất năng động; việc điều chỉnh quy hoạch còn chậm; và sự phối hợp giữa các cấp, các ngành đôi khi chưa thật sự đồng bộ.
          Để rút ngắn khoảng cách đó, theo tôi cần tập trung vào một số điểm:
           Thứ nhất, đổi mới tư duy quy hoạch, có tầm nhìn xa, qui hoạch theo hướng linh hoạt, tích hợp và có khả năng thích ứng cao.
          Thứ hai, đẩy nhanh việc cập nhật, điều chỉnh quy hoạch theo thực tiễn.
          Thứ ba, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ và dữ liệu trong quản lý đô thi.
           Thứ tư, là nâng cao chất lượng thực thi, bảo đảm quy hoạch đi vào cuộc sống một cách hiệu quả.
      I. TẦM NHÌN QUY HOẠCH
          Tầm nhìn về quy hoạch của một thủ đô mà chỉ có có 15 năm bình quân là quá ngắn, thậm chí tới 30 - 50 năm cũng mới bằng nửa đời người, tôi cho là vẫn ngắn. Tôi may mắn được đi sang một số nước châu Âu, châu Mỹ, châu Úc, chỉ châu Phi là chưa được đến, là kỹ sư công trình quân sự nên cũng để ý đến quy hoạch. Cảm nhận chung là họ quy hoạch thủ đô, thành phố rất cơ bản, qua mấy trăm năm vẫn giữ được cái gốc ổn định để phát triển.
          Nước nào cũng thế, phải có tầm nhìn quy hoạch xuyên thế kỷ, hàng trăm năm trở lên, giữ cơ bản giữ ổn định mãi mãi. Trên cơ sở quy hoạch cả nước cơ bản lâu dài mới có cơ sở xây dựng quy hoạch vùng lãnh thổ, các ngành, các tỉnh thành phố, xã phường. Từ đó mới xây dựng kế hoạch phát triển từng giai đoạn và 5 năm. Trong từng giai đoạn có bổ xung nhưng cái gốc phải là nhất quán.
   
     II. QUY HOẠCH ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH
           Tổ chức đơn vị hành chính nước ta cũng trải qua nhiều lần thay đổi, sau giải phóng miền Nam nước ta có 64 tỉnh thành, quá trình sáp nhập giải thể  giai đoạn (1975 - 1979) còn 40 tỉnh thành. Đến giai đoạn 1991 - 2004 tăng lên 64 tỉnh thành, Sau đó sắp nhập Hà Tây vào Hà Nội còn 63 tỉnh thành. Từ ngày 1/7/2025 còn 34 tỉnh thành, bỏ cấp huyện, sáp nhập xã, các qui hoạch cũng bị phá vỡ thay đổi nhiều. Yêu cầu hàng đầu của qui hoạch, trước  hết phải ổn định về đơn vị hành chính .
          Nước ta thống nhất được hơn năm mươi năm, đã trải qua các giai đoạn kế hoạch hoá tập trung, rồi chuyển nền kinh tế sang cơ chế thị trường, đã sáp nhập rồi giải thể đơn vị hành chính các cấp rất gian nan tổn thất vv. Nhiều mặt chưa tốt trong đó có nguyên nhân từ tầm nhìn về quy hoạch. Nay có đủ điều kiện cần có tầm nhìn xa về quy hoạch cơ bản lâu dài thì mới ổn định phát triển được. Quy hoạch ngắn so với chiều dài lịch sử thì cứ luẩn quẩn nay xây mai phá, nay chôn mai đào, cứ mở rộng dần chạy theo sự phát triển của kinh tế xã hội chứ không theo quy hoạch trước.
          Hà Nội cũng đã trải qua nhiều lần sắp xếp đơn vị hành chính. Có thể nói vẫn là quan niệm theo nhiệm kỳ. Tách phường, đưa huyện Thành quận, tách quận rồi nay bỏ quận huyện, nhập xã phường thay đổi liên tục không quy hoạch nào theo kịp. Rất nhiều trụ sở cấp quận, huyện, phường xã dư ra rất lãng phí.
          Đây là vấn đề quan trọng hàng đầu của quy hoạch. Cần sắp xếp lại đơn vị hành chính các cấp với quy mô, số lượng cho hợp lý. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025 đã thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp. Thời gian triển khai đồng bộ cũng cho thấy khá gấp. Với Hà Nội cần xem xét thêm như thế đã phù hợp chưa, ổn định lâu dài phát triển 100 chưa, có mở rộng ra phía Hoà Bình nữa khổng?.
    Cần  xem xét kỹ cả tổng thể thành phố và các phường xã để làm cơ sở lập quy hoạch phát triển kinh tế xã hội triển khai cơ bản ổn định lâu dài.
     III. CHUYỂN DỊCH DÂN SỐ - QUI HOẠCH DÂN SỐ
          Cần quan tâm đến chuyển dịch dân số theo xu hướng đô thị hoá.
          Tất cả các nước phát triển đều có sự dịch chuyển dân số từ nông thôn lên thành thị. Việt Nam là một nước nông nghiệp, đang trong quá trình công nghiệp hoá. Dân nông thôn chuyển lên các thành phố làm việc ngày càng đông, học sinh đi học tìm mọi cách ở lại thành phố, cán bộ địa phương khi nghỉ hưu cũng lên thành phố ở với con cháu. Học sinh nông thôn giảm dần, thanh niên, trung niên, kể cả người cao tuổi ở các làng quê kéo nhau lên thành phố tìm việc làm, rồi họ cũng tìm cách mua nhà, thuê nhà chuyển gia đình lên.
          Hiện nay các thành phố trực thuộc tỉnh đều giải thể. Xu hướng người khéo về Hà Nội ngày càng đông,  đây là vấn đề rất lớn đối với đô thị ở các khu vực Bắc, Trung, Nam, đặc biệt là Thủ đô Hà Nội sẽ có áp lực lớn nhất.
 
           Hà Nội  phải được quy hoạch về số lượng và quy mô, có các điều kiện hạ tầng để đón nhận nông dân lên với tốc độ ngày càng cao cùng với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá.   
           Việc tắc đường, nghẽn sân bay, nhà cửa đô thị mọc lên san sát, học sinh các lớp ở thành phố số lượng rất cao vv cũng chính là do dịch chuyển dân số cơ học mà quy hoạch chưa tính tới.
          Cần qui hoạch dân số làm cơ sở cho qui hoạch hành chính và hạ tầng, quản lý chặt chẽ sự phát triển về dân số thủ đô. Thực tế hiện nay sự phát triển dân số thủ đô diễn ra như thể tự do. Không quan tâm đúng mức đến qui hoạch dân số sẽ phá vỡ các qui hoạch khác.
Câu 3: Theo ông, điều gì sẽ giúp Hà Nội trong tương lai vẫn giữ được diện mạo riêng, không bị hòa lẫn trong dòng chảy đô thị hóa toàn cầu?
           Để Thủ đô Hà Nội trong tương lai vẫn giữ được diện mạo riêng, không bị hòa lẫn trong dòng chảy đô thị hóa toàn cầu, điều quan trọng nhất là phải đặt bản sắc văn hóa và lịch sử làm nền tảng cho mọi quyết định phát triển.
          Trước hết, cần bảo tồn và phát huy giá trị của các khu phố cũ, di sản kiến trúc, không gian văn hóa truyền thống – đó chính là ‘hồn cốt’ của Hà Nội. Song song với đó, quá trình phát triển đô thị phải có chọn lọc, không chạy theo mô hình đồng nhất, mà hướng tới kiến trúc hài hòa giữa hiện đại và truyền thống.
          Bên cạnh yếu tố vật thể, bản sắc còn nằm ở lối sống, nếp sinh hoạt và văn hóa cộng đồng. Cần quan tâm đến việc giữ gìn không gian công cộng, phát triển đô thị xanh, và nâng cao chất lượng sống của người dân cũng là cách để nuôi dưỡng bản sắc một cách bền vững.
          Cuối cùng, quy hoạch đô thị cần có tầm nhìn dài hạn, linh hoạt nhưng có nguyên tắc rõ ràng, để mỗi bước phát triển đều góp phần làm nổi bật, chứ không làm phai nhạt, diện mạo riêng của Hà Nội.”
          1. Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa – lịch sử
           • Giữ gìn các khu phố cổ, di sản kiến trúc, công trình lịch sử.
           • Bảo vệ không gian văn hóa truyền thống, lễ hội, lối sống đặc trưng.
           • Phát triển các dự án đô thị hài hòa giữa hiện đại và truyền thống, tránh mô hình hóa đồng nhất.
          2. Phát triển đô thị chọn lọc, có chiến lược
           • Áp dụng quy hoạch linh hoạt, vừa đáp ứng nhu cầu phát triển vừa không làm mất “hồn cốt” của thành phố.
          • Ưu tiên không gian công cộng, đô thị xanh và kết nối cộng đồng.
 
          3. Nuôi dưỡng bản sắc từ con người và cộng đồng
           • Giáo dục và tạo môi trường để nếp sống, văn hóa, sáng tạo địa phương được phát triển.
           • Khuyến khích các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, sáng tạo gắn với bản sắc Hà Nội.
          Phải quan tâm gìn giữ các lễ hội truyền thống, nhất là lễ hội của các làng xã thuộc Hà Tây cũ.
          4. Quy hoạch và quản lý đô thị thông minh
           • Ứng dụng công nghệ và dữ liệu lớn trong quản lý đô thị để phát triển bền vững.
           • Theo dõi biến động dân số, hạ tầng, môi trường để quản lý và điều chỉnh kịp thời.
          Tóm lại:
           • Giữ “hồn cốt” văn hóa – lịch sử.
          • Phát triển đô thị linh hoạt, bền vững.
           • Nuôi dưỡng bản sắc từ con người và cộng đồng.
           • Ứng dụng công nghệ thông minh trong quản lý.
            Câu 4: Nếu gửi gắm một nguyên tắc cốt lõi trong quy hoạch Hà Nội trong một thế kỷ tới, ông sẽ lựa chọn điều gì và vì sao?
          Nguyên tắc cốt lõi trong quy hoạch Thủ đô Hà Nội trong một thế kỷ tới: Qui hoạch cơ bản có tầm nhìn xuyên thế kỷ phát triển bền vững lâu dài trên nền tảng bản sắc của thủ đô nghìn năm văn hiến.
          Bởi Hà Nội không chỉ là một đô thị đơn thuần, mà còn là trung tâm lịch sử – văn hóa lâu đời.
          Nếu quy hoạch không có tìm nhìn dài xuyên Thế kỷ mà chỉ cứ hết từng giai đoạn ngắn phát triển dẫn đến không logic, không bền vững.
           Nếu phát triển chỉ chạy theo tốc độ và quy mô mà thiếu kiểm soát, thành phố có thể đánh mất những giá trị riêng vốn là lợi thế cạnh tranh lớn nhất trong bối cảnh toàn cầu hóa. Ngược lại, nếu quá thiên về bảo tồn mà thiếu đổi mới, đô thị sẽ khó đáp ứng được nhu cầu phát triển và chất lượng sống ngày càng cao.
           Từ đó, nguyên tắc cốt lõi là phải cân bằng hài hòa giữa bảo tồn và phát triển: bảo tồn để giữ “hồn cốt”, và phát triển để tạo động lực. Trên nền tảng đó, quy hoạch cần linh hoạt, tích hợp, dựa trên dữ liệu và thích ứng với các biến động dài hạn như biến đổi khí hậu, gia tăng dân số và chuyển dịch kinh tế.
 
                                     Ngày 29/3/2026
 
             Thiếu tướng, Kỹ sư Hoàng Kiền